ଗୁହା ମନେ କଲେ, "ମୁଁ ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ଶୟାନ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ମୋର ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଏବଂ ମୋର କୁଟୁମ୍ବୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କିଛି ମୋତେ ଅଜଣା ନୁହେଁ, ମୁଁ ସଦା ଏଠାରେ ଘୁରୁଛି; ମହାନ ଚତୁରଙ୍ଗି ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତାହାକୁ ଜୟ କରିପାରିବା।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ମନେ, ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଛୁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, "ମୁଁ କିପରି ଶୟନ କରିପାରିବି, କିପରି ଜୀବନ ବା ସୁଖ ଭୋଗ କରିପାରିବି, ଯେତେବେଳେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଏଠି ଭୂମିରେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଶୁଇଛନ୍ତି?" "ଯିଏକି ଦେବତା ବା ଅସୁରମାନେ ସଂଘର୍ଷରେ ତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରିନାହାନ୍ତି—ସେ ଏବେ ଘାସରେ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ସୁଖରେ ଶୁଇଛନ୍ତି।" "ଯିଏକି ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ଲଭ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ—ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ।" "ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେଲେ, ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ଜୀବନ ରହିପାରିବେନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ବିଧବା ହେଇଯିବ।" "ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ରାଜପାଳି ଏବେ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି।" "କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା, ଏବଂ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଆଶା କରୁନାହିଁ ଯେ ସେମାନେ ଏ ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ।" "ସମ୍ଭବତଃ ମୋ ମାତା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ କୌଶଳ୍ୟା ମାତାଙ୍କୁ ଯେ ଦୁଃଖ ନିଜକୁ ବିନାଶ କରିଦେବ, ସେ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ।" "ସେହି ସହର, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୋନ୍ମୁଖ ଜନମାନେ ଥିଲେ ଏବଂ ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ବିନାଶ ହୋଇଯିବ।" "ରାଜାଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ରହିପାରିବ, ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ବଡ଼, ପ୍ରିୟ, ଉତ୍ତମ ପୁଅକୁ ଦେଖିପାରିବେନାହିଁ?" "ରାଜା ବିନାଶ ହେଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ପରେ ବିନାଶ ହେବେ; ତାପରେ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ।" "ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ବସିବା ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲାନାହିଁ, ମୋ ପିତା ବିନାଶ ହେବେ।" "ମୋ ପିତା ବିନାଶ ହେଲେ ଏବଂ ସେହି ସମୟ ଆସିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ।" "ସହର, ତାହାର ଉତ୍ତମ ଚଉକ, ଭଲ ଭାଗିତିଆ ରାସ୍ତା, ମହଳ ଓ ପାଳିସ୍, ଉତ୍ତମ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ," "ଯେଉଁଠାରେ ରଥ, ଘୋଡା, ହାତୀର ଭିଡ଼, ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଶବ୍ଦ, ଶୁଭ ଜିନିଷର ଭରିପୁରି, ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ଲୋକମାନେ ରହିଛନ୍ତି," "ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବାଗିଚାରେ ଧନୀ, ଉତ୍ସବ ଓ ସଭାରେ ଭରିପୁରି, ଲୋକମାନେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଆନନ୍ଦରେ ବିଚରିବେ।" "ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବନ ରଖିପାରିଲେ, ଏବଂ ଆମେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି ଆସିଲେ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଶୀଳ ଧାରଣ କରିଥିବା ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଆମେ ଦେଖିପାରିବା।" "ଯଦି ଏହି ସତ୍ୟବାନ୍, ଅକ୍ଷତ ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଅରଣ୍ୟ ଅବସାନ ପରେ ଆଉଥିରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା।" "ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ଏବଂ ବିଲାପ କରୁଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ଅଛି, ଏହି ରାତି ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।" "ଜନସମୂହର ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ରାଜପୁତ୍ର ଏପରି କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ କଷ୍ଟରେ ଅସୁସ୍ଥ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଛାଡ଼ିଲେ।" ଏଠି ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବିଶିଷ୍ଟ ବାଳ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠିତ ହୁଏ। ସକାଳ ହେବା ସହିତ, ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା, ମହାନ ରାମ ନିଜ ଭାଇ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସମୟ ଆସିଛି, ଶୁଭ ରାତି ଚାଲିଗଲା; ଦେଖ, ପ୍ରିୟ, କଳା ପାଟିର ଖୋଜ ଡାକୁଛି।" "ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଯାଉଛି; ମୃଦୁ ଭାଇ, ଚଳ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ବେଗବାନ୍ ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା, ଯାହା ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୌମିତ୍ରି, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ, ଗୁହା ଓ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି ତାଙ୍କ ଭାଇ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଓ ଗ୍ରହଣ କରି, ନୈୟା ଶିରୋମଣି ତାଙ୍କ ଉପଚାରକମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଡାକି ଏହି କଥା କହିଲେ: "ଏଠିକୁ ଏକ ଉତ୍ତମ, ସଜ୍ଜିତ, ଦୃଢ଼, ଶୀଘ୍ର ନୈୟା ଆଣିଦିଅ, ଚାଲିବା ପାଇଁ ଚକୁ ଓ ଚିରା ଲଗାଇ ଦିଅ।" ଗୁହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ତାଙ୍କ ଉପଚାରକମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୈୟା ଆଣି ଗୁହାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହା ନୈୟା, ମହାନ; ଆପଣ ପାଇଁ ଆଉ କଣ କରିବି?" "ଏହି ନୈୟା, ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଥିବା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଆପଣ ଏହିରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ଧୃଢ଼ ମନେ!" ତାପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଚମକିଥିବା, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲା; ଆମେ ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼ିବା।" ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ତୀରକୁ ଶୁଠି ଲଗାଇ, ତାଙ୍କର ତଳୱାର ବାନ୍ଧି, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ପାଖକୁ ଗଲେ। ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାମଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ତାପରେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦକ୍ଷିଣ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବା; ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତୁମେ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ।" "ପଛକୁ ଫେରିଯିବା," ସେ କହିଲେ, "ମୋ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି। ଆମେ ରଥ ଛାଡ଼ି ଏବେ ପଦଯାତ୍ରାରେ ବନକୁ ଯିବା।" ନିଜକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, କହିଲେ: "କେହି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏପରି କାମ କରିନାହାନ୍ତି—ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ବନରେ ବସିବା, ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି।" "ମୁଁ ଭାବୁନାହିଁ ଯେ ତପସ୍ୟାରେ କିଛି ଫଳ ଅଛି, ପାଠରେ କିଛି ଫଳ ଅଛି, ମୃଦୁତା ଓ ସତ୍ୟତାରେ କିଛି ଫଳ ଅଛି, ଯଦି ଆପଣ ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।