ଗୁହା ତାଙ୍କ ଭାଇପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଜାଗ୍ରତ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରାଘବ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରିୟ ରାଜକୁମାର, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶୟ୍ୟା ତିଆରି କରାଯାଇଛି। ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କର, ଏଠାରେ ସ୍ୱସ୍ଥ ରୁହ। ଏଠାରେ ଥିବା ଆମେ ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖର ଅଅନୁକୂଳ। ଆମେ ଏଇ ରାତି ଜାଗି ରହି, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା।" ଗୁହା ଭାବୁଛନ୍ତି, "ପୃଥିବୀରେ ରାମଙ୍କଠାରୁ ଆଉ କେହି ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି। ରାମଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଭ ଲାଭ କରିବାକୁ ଆଶା କରେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ, ସୀତା ସହିତ ଏଠାରେ ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ମୋ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଚାରିପାଖରୁ ସତର୍କ ରହି, ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅଟବୀରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ଯଦି ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ମଧ୍ୟ ଆସିଥାଏ, ଆମେ ସେଉଁଠାରେ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରିବା।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ଦ, ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତିବୋଲି ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ; ଏଠାରେ କେବଳ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛୁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅ ଏବଂ ସୀତା ମାଟିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କେମିତି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ ଓ ସୁଖ ମାନିପାରିବି? ଯିଏକି ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଏବେ ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହିତ ଶୁଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପ, ଓ ଅନେକ ଉଦ୍ୟମରେ ଲାଭ କରାଯାଇଥିଲେ, ସେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ନିତ୍ୟ ଗୁଣବାନ ପୁଅ। ରାମ ଅଟବୀକୁ ଚାଲିଗଲେ, ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧରିତ୍ରୀ ସିଘ୍ରେ ବିଧବା ହେବ। ରାଜମହଳ ଏବେ ନିରବ, ଶୋକାକୁଳ ମହିଳାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦିବା ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ରାତି ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚି ରଖିପାରିବ ନାହିଁ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ମୋ ମାତା ବଞ୍ଚିପାରିବେ କି, କିନ୍ତୁ ବୀର ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଯେ ନଗର ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ସେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ୱର ହେବ। ମହାରାଜ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ତାଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ଚାଲିବ? ରାଜା ଚାଲିଯିବେ, ପରେ କୌଶଳ୍ୟା ଓ ତାପରେ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉନି, ରାଜା ଏଇ ଦୁଃଖରେ ଚାଲିଯିବେ। ପିତା ଚାଲିଯିବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ସମୟ ଆସିବ, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଆୟୋଧ୍ୟାର ରମଣୀୟ ବଟମୁଖ, ବିଶାଳ ରାସ୍ତା, ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ, ଉତ୍ତମ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଯାହାକୁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି, ଗୋଡ଼ିଏ ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ବାଜା ଓ ଶୁଭ କ୍ଷେମର ଧ୍ୱନି ରହିଥିବା ସେଇ ନଗର, ଉଦ୍ୟାନ, ବିହାର, ଉତ୍ସବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆୟୋଧ୍ୟା। କାଶି ରାଜା ଦଶରଥ ଯଦି ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଆମେ ଅଟବୀ ନିବାସ ପରେ ଏଇ ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବା, ତେବେ କେତେ ଭଲ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ସଂକଟ ଶେଷ ହେଲେ ଯଦି ଆମେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ସୁସ୍ଥ ରାମ ସହିତ ପୁନି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା, ତେବେ ଧନ୍ୟ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ମହାତ୍ମା ରାଜକୁମାର ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତାରେ ଏହି କଥା କହିଥିବା ବେଳେ, ଗୁହା ତାଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହାତୀ ପରି, ଅଶ୍ରୁ ପାତିଲେ। ଏହିଭଳି ଉନ୍ନତ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ପାଠିତ ହେଉଛି। ପରେ, ରାତି ଶେଷ ହେବା ସହ, ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା। ଶ୍ରୀରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସମୟ ହୋଇଛି, ଶୁଭ ରାତି କଟିଗଲା; ଦେଖ, କୋଇଲୀ ଅନୁପମ କଣ୍ଠରେ ଡାକୁଛି। ମୟୂର ଚିତ୍କାର ଏହି ଅଟବୀରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି; ହେ ସୁମ୍ଯ, ଚଳ, ଏହି ଦ୍ରୁତ ବହୁଥିବା ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୌମିତ୍ରି ଗୁହା ଓ ସାରଥିଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ନୌକାଦଳପତି ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନୋ ସହ କହିଲେ, "ଏକ ଭଲ ଭାବରେ ସଜିଥିବା, ଦୃଢ଼, ଦ୍ରୁତ ଓ ଓଁଜାଳି ସହିତ ନୌକା ଆଣ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଗୁହାଙ୍କ ସେବକମାନେ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନୌକା ଆଣି, ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ତା'ପରେ ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ନୌକା ଆସିଛି; ଆଉ କିଛି ଆଦେଶ ଆଛି କି?" ଏହି ନୌକା ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ସମାନ, ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ହେ ପରାକ୍ରମୀ, ଏଉଁପରେ ଆରୋହଣ କରନ୍ତୁ। ତେବେ ରାମ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ପ୍ରଭାବରେ, ଗୁହାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛ; ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ନୌକାରେ ଚଢ଼ିବାକୁ।" ପରେ ଦୁଇ ରାଘବ, ତାଙ୍କ ତରକସ ବାନ୍ଧି, ଖଡ଼ଗ ଧାରଣ କରି, ସୀତା ସହିତ ଗଙ୍ଗା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସାରଥି ନମ୍ର ଭାବେ ରାମଙ୍କ ସମ୍ନିପାତ କରି କହିଲେ, "ମୋ ପାଇଁ କ'ଣ କରିବି?" ଏପରି ଭାବରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା, ଗୁହା ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀମାନେ ନୌକା ଚଢ଼ି ନୂତନ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।