ଗୁହା ତାଙ୍କ ରଥିକ ସହିତ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ। ସେ ନିଜେ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ହୋଇ ସଚେତନ ଓ ସତର୍କ ରହି, ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସାରା ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ। ଏଭଳି, ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ସବୁବେଳେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି କ୍ରମେ ଅତିତି ହେଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଗୁହା ନିଜ ବନ୍ଧୁ ନିମନ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଜାଗିଥିବା ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସୁଖଦ ଶୟ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ଆପଣ ଇଚ୍ଛା କରି ସେଠି ଶୋଇବେ, ଏଠି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସୁଖ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଆମେ ଏହି ରାତି ସାରା ଜାଗି ରହି, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହାନ୍ତି, ଏହି କଥା ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଇ କହୁଛି। ରାମଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଜଗତରେ ମହାନ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରେ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଏଠି ମୋ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ମୋ ଧନୁଷ୍ ଧରି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହ ଚାରିପଟେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କିଛି ମୋତେ ଅଜଣା ନୁହେଁ, ମୁଁ ସବୁଠି ଘୁରେ; ଯଦି ଚାରିପ୍ରକାର ସେନା ମଧ୍ୟ ଆସେ, ଆମେ ତାକୁ ମାରିପାରିବା।" ତାହାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଗୁହା, ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଆମେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖୁନାହିଁ, ଏଠି କେବଳ ଧର୍ମ ଅଛି, ଭୟ କିଛି ନାହିଁ। କିପରି ମୁଁ ଶୋଇପାରିବି, କିମ୍ବା ସଞ୍ଜୀବନ ନାହିଁ, ମୋତେ ସୁଖ ମିଳିପାରିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ସୀତା ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଛନ୍ତି? ଯିଏଙ୍କୁ ଦେବତା ଓ ଅସୁର ମିଶି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ହରାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଏବେ ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଛନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ଯିଏ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଧାରୀ। ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ହିଁ ବିଧବା ହେବ। ରାଜମହଳର ମହିଳାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଆର୍ତ୍ତନାଦ ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛନ୍ତି; ମୋ ମନେ ହୁଏ, ଏବେ ରାଜମହଳ ଶାନ୍ତ। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମାତୃ ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ରାତି ତାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚି ରଖିପାରିବ ନାହିଁ। ସାୟଦ୍ ମୋ ମାତୃ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାରୁ ବଞ୍ଚିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେବ। ଯେ ସହର ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି। ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଜ୍ଞାନୀ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ କିପରି ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରହିବ? ରାଜା ନିଅସ୍ତ ହେଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ପରେ ଶେଷ ହେବେ; ତାପରେ ମୋ ମାତୃ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିପାରିନାହିଁ, ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ଆଗରୁ, ମୋ ବାପା ଚାଲିଯିବେ। ତାଙ୍କ ପରିଚୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଆଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଯେ ସହରର ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ବିଶାଳ ରାସ୍ତା, ମହଲ୍ ଓ ରଙ୍ଗମହଳ ଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ରାମ ଦେଇଥିଲା, ଯେଉଁଠି ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଭରିଥିଲେ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଭରିଥିଲା, ଉଦ୍ୟାନ, କ୍ରୀଡ଼ା ଅଙ୍ଗନ ଏବଂ ଉତ୍ସବ ଭରିଥିଲା, ସେଠିରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ। ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ବଞ୍ଚିଥିବେ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟବାସ ପରେ ଆମେ ପୁଣି ସେ ମହାନ ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବୁ। ଯଦି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ରାମ ସହ ଆମେ ଆଉଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବୁ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳରେ ଲିପ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଏଠି ଅଛି, ଏପରି ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ। ଗୁହା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରତି ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ ଆବେଗାନ୍ବିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ପକାଇଲେ। ଏଭଳି ଏକ ଦୀର୍ଘ ରାତି ପରେ, ପ୍ରଭାତ ହେଲା। ତାହାବେଳେ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷଣର ସାହାୟକ ଭାଇ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ମହାନ ରାମ କହିଲେ, "ପ୍ରଭାତ ହୋଇଯାଇଛି, ଶୁଭ ରାତି ଅତିତି। ଦେଖ, କୋଇଲୀ ଡାକୁଛି। ମୟୂରମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ଡାକୁଛନ୍ତି; ମୃଦୁଭାଷି, ଚଳ, ଏଇ ତୀବ୍ର ଧାରା ଯାହ୍ନବୀ ନଦୀ ଅଟକିବାକୁ ଚାଲିବା।" ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସଉମିତ୍ରି ଗୁହା ଓ ରଥିକଙ୍କୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ନୌକାଧ୍ୟକ୍ଷ ତାଙ୍କ ଦାସମାନେକୁ ଡାକି, କହିଲେ, "ଏଠାକୁ ଏକ ଭଲ ଦୃଢ଼, ସୁସଜ୍ଜିତ ଓ ତୀବ୍ର ଗତିର ନୌକା ନେଇଆସ।" ଏହି ଆଦେଶ ମିଳିବାସହିତ ଗୁହାଙ୍କ ଅନେକ ଦାସ ଏକ ଶୋଭାମୟ ନୌକା ନେଇଆସିଲେ ଓ ଗୁହାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଗୁହା ହସ୍ତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠି ନୌକା, ପ୍ରଭୁ, ଆଉ କଣ ଆଦେଶ ଦେବେ?" ପରେ କହିଲେ, "ହେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଦେବତାଙ୍କ ରଥ ଭଳି ଏହି ନୌକା ସାଜିଛି, ଏହି ମହାନଦୀକୁ ଆପଣଙ୍କୁ ପାର କରିଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏଉପରେ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ହେ ଧୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ରାମ।