ରାମ ଚରିତ୍ରର ଏହି ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ରାମ ମୃଦୁ ଭୂମିରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇ ଦେଲେ, ଏବଂ ସୀତା ସହ ଏକ ଗଛ ତଳେ ନିଜେମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ରାମଙ୍କ ନିକଟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଗୁହା ତାଙ୍କର ରଥଚାଳକ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ କଥା କହି ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ଧନୁ ହାତରେ ଧରି ଏବଂ ସଚେତନ ରହି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାତିରେ ଜାଗି ରହିଲେ। ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ରାମ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଦୁଃଖ ଅଜଣା ଏବଂ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ରାତି ଦୀରେ ଦୀରେ କଟିଗଲା। ଏଠାରୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାଉନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହା, ତାଙ୍କର ଭାଇ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିତ, ଜାଗିଥିବା ଏବଂ ନିଷ୍କପଟ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆପଣ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି; ଆପଣ ଏଠାରେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତୁ। ଆମେ ଏଠାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଆପଣ ତୁଳନାରେ ସୁଖରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ; ଆମେ ରାତି ଭରି ଜାଗି ରହି ଆପଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଏହି ଭୂମିରେ ମୋ ପାଇଁ ରାମ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ସତ୍ୟ ଭାବେ କହୁଛି, ସତ୍ୟ ନାମରେ ଶପଥ କରୁଛି। ରାମଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ମହାନ କୀର୍ତି, ଅଧିକ ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ରୀ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରୁଛି। ତେଣୁ, ମୁଁ ଆମ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହ ଏଠାରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ମୋ ଧନୁ ହାତରେ ଧରି ଏବଂ ମୋ ନିଜ ଜନମାନେ ସହ ଚାରିପାଖରେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କିଛି ମୋ ପାଖରେ ଅଜଣା ନାହିଁ; ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଚତୁର୍ଦଳ ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତାହାକୁ ଜୟ କରିପାରିବି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହାକୁ କହିଲେ, "ହେ ଦୋଷରହିତ, ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଧର୍ମକୁ ଦେଖୁଛି। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଏବଂ ସୀତା ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ନିଦ୍ରା, ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ପାଇପାରିବି? ଯିଏ କି ଦେବତା କିମ୍ବା ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିବେନି, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହ କୁଶ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ କି ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ, ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣରେ ଅନ୍ବିତ। ତାଙ୍କ ସଂଘ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେନି; ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିଧବା ହେବ। ରାଜମହଳର ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁବାରି ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏବେ ରାଜପାଳି ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଆଶା କରେନି ଏହି ରାତି ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ। ସତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ମୋ ମାତା ଅବଶ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ନୀରବ ଦୁଃଖ କୌଶଳ୍ୟାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବ। ଯେଉଁ ସହର ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତିମୟ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ଓ ଦ୍ରଷ୍ଟାମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ଟ ହେବ। ରାଜା ତାଙ୍କର ଜେଷ୍ଠ ପ୍ରିୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବେନି, ତେଣୁ କିପରି ତାଙ୍କର ଜୀବନ ରହିପାରିବ? ରାଜା ନଶ୍ଟ ହେଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ପରେ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିବା ଏହି ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇନଥିବାରୁ, ମୋ ପିତା ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେବେ। ପିତା ଦେହ ଛାଡିଲେ, ଏବଂ ସେ ସମୟ ଆସିଗଲା, ଏହି ଆଶା ରଖିଥିବା ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଆୟୋଧ୍ୟା ସହରର ଏହି ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ବଡ଼ ରସ୍ତା, ମହଲ ଓ ମନ୍ଦିର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ହସିବେ, ସଂଗୀତ ରବି, ଶୁଭ ଉପକରଣ, ଉତ୍ସବ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଭରି, ଲୋକମାନେ ମୋ ପିତାଙ୍କ ରାଜଧାନୀରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚଳିବେ। ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ଅରଣ୍ୟ ରୁ ଫେରିବା ପରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା। ସତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷତ ରାମ ସହ ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ବିଳାପରେ ମହାତ୍ମା ରାମ ଏଠାରେ ରହିଥିଲେ, ରାତି ଗତି କରିଗଲା। ଲୋକମଙ୍କ ଭଲରେ ନିରତ ରାମ ଏଭଳି ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବାବେଳେ, ଗୁହା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଗଭୀର ସ୍ନେହରେ, ଦୁଃଖରେ ବିନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅସୁସ୍ଥ ହାତୀ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏଠାରୁ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି କଟି ଏସାରି ଆସିଲା, ରାମ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ସଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଉଦୟ ହେବାର ସମୟ ଆସିଗଲା, ଶୁଭ ରାତି ଗତି ହୋଇଗଲା; ଦେଖ, କଳା ପାଖି କୁହୁକୁହୁ କରୁଛି। ମୁର୍ଗା ଚିତ୍କାର ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଶୁଣାଯାଉଛି; ମୃଦୁ ଚିତ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଚଳିବା ଜହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଆମେ ଉତ୍କ୍ରମ କରିବା।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସଉମିତ୍ରି ତାଙ୍କର ମିତ୍ରମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଗୁହା ଓ ରଥଚାଳକକୁ ଡାକି, ଭାଇଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଗୁହା ନୈୟକମାନେ ତାଙ୍କର ଦାସମାନେକୁ ଡାକି କହିଲେ, "ଏଠାରେ ଏକ ଭଲ ଉପକରଣ ଯୁକ୍ତ, ଦୃଢ଼, ଶୀଘ୍ର ନୌକା ଆଣ, ଚାପ ଓ ଉତ୍କ୍ରମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।" ଗୁହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ଦାସମାନେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନୌକା ଆଣି ଗୁହାକୁ ଖବର ଦେଲେ। ତାପରେ, ଗୁହା ହାତ ଜୋଡି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏଠାରେ ନୌକା ତିଆରି; ଆଉ କଣ ଆପଣ ପାଇଁ କରିପାରିବି?