ଏହିପରି ଘଟିଲା—ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଚୀରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଭୋଜନରେ କେବଳ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜେ ଆଣିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ମାଟିରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଦେଲେ। ତା’ପରେ ସୀତା ସହିତ ଗଛ ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ ରହିଲେ। ଗୁହା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ସହିତ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ସହ କଥା ହେଲେ, ଧନୁଷ ହାତରେ ନେଇ ସତର୍କ ରହି, ସମଗ୍ର ରାତି ଜାଗି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ, ମହାନ, ଏବଂ ଆରାମରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ପୁତ୍ର ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ରାତି ଶାନ୍ତ ଭାବେ କଟିଗଲା। ଏହିଠାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହା, ଭାଇ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ଭାବିତ, ଜାଗିଥିବା ଏବଂ ନିଷ୍କପଟ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ରାଜକୁମାର, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇଛି। ଚାହାଁଲେ ଏଠାରେ ଆରାମ କର। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଆରାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଆମେ ଏହି ରାତି ଜାଗି ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ରାମଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଆଉ କେହି ନାହିଁ—ଏହା ମୁଁ ନିଜେ ସତ୍ୟ ଶପଥ କରି କହୁଛି। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସମୃଦ୍ଧି ଆଶା କରେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି, ମୋ ପରିବାରଜନ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ କିଛି ମୋ ପାଖରେ ଅଜଣା ନୁହେଁ—ଏଠାରେ ଯଦି ବଡ଼ ସେନା ମଧ୍ୟ ଆସେ, ଆମେ ତାହାକୁ ମୁହାଁ ଦେଇପାରିବା।” ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଗୁହା, ତୁମେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ, କେବଳ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛୁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ସୀତା ମାଟି ଉପରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିପରି ଶୋଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି? ଯିଏଁକି ଦେବତା-ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିନଥିଲେ, ସେଇ ରାମକୁ ଏବେ ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହିତ ଶୋଇଥିବା ଦେଖ। ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ଉପାୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ସେଇ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣବାନ ପୁତ୍ର। ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପଠାଇଦେବା ପରେ, ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହି ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ହୀନାବଦ୍ଧା ହେଇଯିବ। ରାଜମହଳରେ ଯେଉଁ ମହିଳାମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମୋ ମନେ ହୁଏ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବେ ନିରବ। କୌସଲ୍ୟା, ରାଜା, ଓ ମୋ ମାତା—ମୁଁ ଭାବେ ନାହିଁ ଏହି ରାତି ସେମାନେ ଜୀବିତ ରହିପାରିବେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ମୋ ମାତା ବଞ୍ଚିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ବୀରମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଯେଉଁ ନଗର ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ସହ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲେ, ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି। ରାଜା ତାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ତାଙ୍କ ଜୀବନ ରହିପାରିବ? ରାଜା ଚଲିଗଲେ, କୌସଲ୍ୟା ତା’ପରେ ବିଦାୟ ନେବେ, ଏବଂ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ଚଲିଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦେଇପାରିନଥିବା ଦୁଃଖରେ, ମୋ ପିତା ଚଲିଯିବେ। ତା’ପରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ ମୋ ପିତା ଚଲିଯିବେ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଏହି ନଗର ଯେଉଁଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଚଉକ, ଭଲ ରାସ୍ତା, ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଅଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଛନ୍ତି, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଭିତରେ ଭରିଛି, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଆନନ୍ଦ ରେ ଲୋକ ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି, ଉଦ୍ୟାନ ଏବଂ ଉତ୍ସବରେ ଭରିଆ, ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ସୁଖରେ ଚଳାଚଳ କରିଥିବେ। କେବଳ ଏତେକି ଆଶା—ଦଶରଥ ରାଜା ଜୀବିତ ରହନ୍ତୁ, ଆମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ କରି ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଦେଖିପାରିବା। ଯଦି ଏହି ପରୀକ୍ଷା ଶେଷ ହେଲାପରେ ରାମ ସହିତ ଆମେ ଆଉଥରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା! ଏଭଳି ଦୁଃଖକ୍ଳିଷ୍ଟ ଓ ଶୋକାକୁଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭାବରେ କଥାହେଉଥିଲେ, ସେଇ ମହାନ ଓ ପ୍ରଜାହିତେ ନିବେଦିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଗୁହା ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ଯେପରି ଆକ୍ରାନ୍ତ ହାତୀ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼େ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ବାଉନ୍ତିଶିତମ ସର୍ଗ ପାଠିତ ହୁଏ। ରାତି କଟିଗଲା, ପ୍ରଭାତ ହେଲା, ତା’ପରେ ରାମ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଭାତ ହେଉଛି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ଦେଖ, କୋଇଲୀ କୁହୁକୁହୁ ଅନୁରଣିତ କରୁଛି। ମୟୂରର ଚିତ୍କାର ଅରଣ୍ୟରେ ଗଞ୍ଜୁଛି; ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଚଳ, ଏହି ତୀବ୍ର ବେଗ ଯାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଅଟିକି ଯିବାକୁ ତୟାରି ହେବା।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସଉମିତ୍ରି ଗୁହା ଓ ରଥଚାଳକଙ୍କୁ ଡାକି ଭାଇଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ନଉକାଧିପତି ତଡ଼କରେ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଆଣିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ଏଠାକୁ ଏକ ସଜ୍ଜିତ, ମଜବୁତ, ଦ୍ରୁତ ଓ ଆରାମଦାୟକ ନଉକା ଆଣ।’’ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଗୁହାଙ୍କ ସେବକମାନେ ତଡ଼କରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ନଉକା ଆଣି ଗୁହାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।