ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ପଚାରିଲେ, “ତୁମର ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ସବୁ ଭଲ ଅଛି କି? ଯେଉଁ ଆତିଥ୍ୟ ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛ, ସେଥିରେ ମୁଁ ସବୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦାନ ନେବାରେ ଲାଗୁନି।” ରାମ ନମ୍ର ଭାବେ କହିଲେ, “ମୋତେ ତୁମେ ଏହି ପ୍ରକାର ଜାଣ; ମୁଁ କୁଶ, ଚମ୍ପା, ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଅଛି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଭୋଜନ କରେ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଏହି ବନରେ ଏକ ତାପସ ଭଳି ବାସ କରୁଛି। ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଘାସ ଦରକାର; ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ସମ୍ମାନ ଅନୁଭବ କରିବି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଯଦି ଏମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବେ ଖାଇବା ଓ ପାଣି ଦେଉଛ, ତେବେ ମୋତେ ସତ୍କାର ମିଳିବ।" ଗୁହା ତୁରନ୍ତ ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଓ ଘାସ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସେଠିପରେ ରାମ, ଚମ୍ପା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, କେବଳ ଜଳ ଭୋଜନ କଲେ, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନେଇ ଆସିଥିଲେ। ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ସୀତା ସହିତ ଏକ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରହିଲେ। ଗୁହା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରଥି ସହିତ, ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରି, ସଚେତନ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ରାତି ସାରା ଜାଗି ରହିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅତି ପ୍ରତିଭାଶାଳୀ ପୁତ୍ର, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ, ଏବଂ ସୁଖ ସୂତ୍ରଧାର ଥିଲେ, ସେଠି ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହିଲେ, ଏବଂ ଲମ୍ବା ରାତି ଧୀରେ ଧୀରେ କଟିଗଲା। ଏଉଁ ବେଳେ ଗୁହା, ଭାଇ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ, ଜାଗିଥିବା ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ତିଆରି କରାଯାଇଛି, ଚାହିଁଲେ ଏଠି ଶୁଅ, ଆମେ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଏଠାରେ ଜାଗି ରହିବା। ଏହି ଜନମାନେ କଷ୍ଟ ଅଭ୍ୟସ୍ତ କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖ ଉପଯୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ, ଏହା ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି କହୁଛି। ରାମଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଲାଭ କରିବାକୁ ଆଶା କରେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ, ସୀତା ସହିତ ଏଠି ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ଧନୁଷ୍ ହାତରେ ଧରି, ନିଜ ଜନମାନେ ସହିତ ଚାରିପଟେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅଟବୀ ମୋର ପରିଚିତ, ଏଠାରେ ବଡ଼ ଚତୁର୍ଵିଧ ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଜୟ କରିପାରିବା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ନିର୍ମଳ ମନ୍ୟ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଏଠି ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ, କେବଳ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛୁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ସୀତା ସହିତ ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ କେମିତି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିପାରିବି? ଯିଏକି ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେ ଏବେ ସୀତା ସହିତ ଘାସ ଉପରେ ଶୁଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବନଗମନରେ, ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ, ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିଧବା ହେବ। ରାଜମହଳ ଏବେ ନିରବ, କାନ୍ଦିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଅବଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା ଏବଂ ମୋର ମା ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଭାବୁନି ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ। ସାୟଦ୍ ମୋ ମା ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ବଞ୍ଚିଥିବେ, କିନ୍ତୁ ନାୟକ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା, ଯାଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ, ଏବେ ଦୁଃଖରେ ନଶ୍ଟ ହେଉଛି। ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବଡ଼ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖିବାକୁ ନ ପାଇଲେ କେମିତି ବଞ୍ଚିପାରିବେ? ରାଜା ଚଳିଗଲେ, କୌଶଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପରେ ଚଳିଯିବେ, ତା’ପରେ ମୋର ମା ମଧ୍ୟ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବାରୁ, ମୋ ପିତା ଚଳିଯିବେ। ତା'ପରେ ସମସ୍ତେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ରାଜଧାନୀ ସୁନ୍ଦର ଚକ, ମହାନ ରାସ୍ତା, ରାଜମହଳ, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ବାଜା, ମଙ୍ଗଳ ଜିନିଷ ଓ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଉତ୍ସବ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏହି ରାଜଧାନୀରେ ଲୋକମାନେ ଖୁସିରେ ଚଲିବେ। ଯଦି ଦଶରଥ ରାଜା ବଞ୍ଚି ରହନ୍ତି, ଆମେ ବନବାସ ଶେଷେ ଫେରି ଆସି, ସେଇ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାଙ୍କୁ ପୁନି ଦେଖିପାରିବା। ରାମ ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ କଥା କହି ଥିଲେ, ରାତି କେମିତି କଟିଗଲା। ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଓ ଦୟା ଦେଖି ଗୁହା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ଦୟାରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ। ଏଭଳି ହେଲା ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ। ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ପ୍ରଭାତ ଆସିଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ସଉମିତ୍ରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉଠ, ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେଉଛି, ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଗଲା; ଦେଖ, କୋଇଲୀ କୁହୁକୁହୁ ଡାକୁଛି।