ଏହି ଭାବରେ ଘଟିଲା — ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ନିଜ ଜନ୍ମଭୂମି ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟ ଦିଗରେ ବଢ଼ିଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ମିତ୍ର ଏବଂ ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହା, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସ୍ୱୟଂ ରାମଙ୍କ ସମାନ ମହାନ୍, ସେ ଏହି ଖବର ଶୁଣିଲେ ଯେ ରାମ ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଗୁହା, ତାଙ୍କ ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନିଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କ ସହ ମିଳି, ରାମଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ ପାଇଁ ଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ଗୁହାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଯାଇ ଗୁହାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ଏହି ଜମି ତୁମର ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ତୁମର ହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?" ତାପରେ ସେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦାର୍ଥ ନେଇ ଆସି, ରାମଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ପାଣି ଦେଇ କହିଲେ, "ମହାବାହୁ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର। ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଦାସ; ତୁମେ ଆମ ପ୍ରଭୁ। ଏହି ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଅ। ଏଠାରେ ଖାଇବା, ଉପଭୋଗ କରିବା, ପିଇବା, ଚଖିବା ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ତୁମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଘାସ ତିଆରି ଅଛି।" ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଉପହାର ଶୁଣି ରାମ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଆମକୁ ଆଦର ଦେଲ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ। ତୁମକୁ ସୁସ୍ଥ ଓ ନିଜ ପରିବାର ସହ ଦେଖି ମୋ ଭାଗ୍ୟର ଆନନ୍ଦ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ମିତ୍ର ଓ ଧନ ଭଲ ଅଛି କି? ତୁମେ ଯେଉଁ ଉପହାର ଦେଉଛ, ମୁଁ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରେଉଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଉପହାର ନେବା ଅଭ୍ୟାସରେ ନାହିଁ। ମୋତେ ଘାସ, ଚାଳ, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଖାଇ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୱୀ ପରି ରହିବାକୁ ହେଉଛି। ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଘାସ ଦରକାର, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମ ସମ୍ମାନ ପାଇବି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋର ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର।" ଗୁହା ତାଙ୍କ ମନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ପାଣି ଓ ଘାସ ଦେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ ବାକ ଚୀର ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଣିଥିବା ପାଣି ମାତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି ରାତିର ଭୋଜନ ସମାପ୍ତ କଲେ। ପରେ ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଚରଣ ଧୋଇ, ସୀତା ସହ ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଗୁହା, ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ସହ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି, ଧନୁଷ ଧରି ଜାଗି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା କଲେ। ଏହିପରି ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁତ୍ର ରାମ, ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିଲେ, ସେ ଏହିପରି ଭୂମିରେ ଶୋଇ ରହିଲେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ରାତି ଯାଉଥିଲା। ଏଠିଏ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଗୁହା, ନିଜ ଭାଇ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଜାଗିଥିବା ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରିୟ ରାଜକୁମାର, ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କର। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟ ସହିବାର ଅଭ୍ୟାସୀ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ସୁଖ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ; ଆମେ ରାତି ଭରି ଜାଗି ତୁମ ରକ୍ଷା କରିବା। ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ; ଏହି କଥା ସତ୍ୟ ଓ ମୁଁ ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି। ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ମହାନ୍ ବିଖ୍ୟାତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ରୀ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରେଉଛି। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ଧନ୍ୟ ମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ସୀତା ସହ ଏଠାରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ ଧନୁଷ ଧରି ମୋ ପରିବାର ସହ ଚାରିପାଖରେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ; ଚାହେଁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ସେନା ଆସୁନ୍, ଆମେ ତାହାକୁ ଜୟ କରିପାରିବା।" ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ଗୁହା, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଏଠି ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ; ଏଠି ଆମେ କେବଳ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛୁ। ରାମ ଓ ସୀତା ଏଭଳି ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ବେଳେ ମୁଁ କିପରି ଶୁଅ, କିପରି ଜୀବନ ବା ଆନନ୍ଦ ମାନିପାରିବି? ଯିଏକି ଦେବତା ବା ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେ ଏଠି ବନ୍ଧନ ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହ ଶୋଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ମିଳିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଦଶରଥଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଗୁଣବାନ ପୁତ୍ର। ତାଙ୍କ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ସହିତ ରାଜା ଦୀର୍ଘ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଏକ ବିଧବା ହେବ। ରାଜମହଳରେ ନାରୀମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ କ୍ରନ୍ଦନ ବନ୍ଦ କରିଛନ୍ତି; ମୋତେ ଲାଗୁଛି ରାଜମହଳ ଏବେ ନିରବ। କୌଶଳ୍ୟା, ରାଜା ଓ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ—ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସେମାନେ ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଶତୃଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ଶାୟଦ ମୋ ମାତା ବଞ୍ଚିପାରିବେ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଦୁଃଖ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ସଂହାର କରିଦେବ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଯେ ସହର ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତ ଲୋକମାନେ ରହୁଥିଲେ ଓ ଦେଖୁଥିବାକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ସେଠା ଏବେ ରାଜାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଭସି ନଷ୍ଟ ହେଯିବ। ରାଜା ତାଙ୍କ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ, ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ରହିପାରିବ? ରାଜା ଚଳିଗଲେ, କୌଶଳ୍ୟା ତା'ପରେ ଚଳିଯିବେ; ତାପରେ ମୋ ମାତା ମଧ୍ୟ ଚଳିଯିବେ। ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବା ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇନଥିବାରୁ, ମୋ ପିତା ଦଶରଥ ଚଳିଯିବେ। ଯେବେ ମୋ ପିତା ଚଳିଯିବେ ଓ ସେ ସମୟ ଆସିବ, ତେବେ ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛିତ କାମ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବେ।" ଏହିପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ରାମ ରାତି ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଅରଣ୍ୟର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦୁଃଖର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କାଯାଇଲା।