ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ, “ଯଥାଜ୍ଞା,” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଗଛଟିଏ ନିମ୍ନେ ନେଇ ଆସିଲେ। ରାମ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ, ସେଇ ଶୋଭାମୟ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଗଛ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରଥରୁ ଅବତରଣ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ ନମିଲେ, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଖୋଲିଦେଲେ, ଏବଂ ଦୂର୍ବଳ ହାତ ଯୋଡି ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାତ୍ମକ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ସେଠି, ନିଷାଦମହାରାଜ ଗୁହା, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ମିତ୍ର ଓ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସିତ ଓ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ସେ ଆସିଲେ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଗୁହା ତାଙ୍କ ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ନିଷାଦମହାରାଜ ଗୁହାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ) ଏଗି ଗୁହାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ। ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ରାଘବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ରାମ, ଏ ଭୂମି ତୁମ ଆୟୋଧ୍ୟା ପରି ତୁମର ଅଧିକାର। ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି ତୁମ ପାଇଁ?” ସେଉଁଠି ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ନେଇ ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ଆସି, ଜଳ ଦେଇ ଅତିଥି ସତ୍କାର କଲେ ଓ କହିଲେ, “ସ୍ୱାଗତ, ମହାବାହୁ! ଏ ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର। ଆମେ ତୁମର ଦାସ, ତୁମେ ଆମର ପ୍ରଭୁ। ଏ ରାଜ୍ୟ ଚାଲାଅ। ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ, ମଧୁର ଆହାର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟନ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଚାରା ସବୁ ଉପଲବ୍ଧ।” ଗୁହାଙ୍କ ଏହି ଉପସ୍ଥାନ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଖି, ରାଘବ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆମ ପାଖକୁ ଚାଲିଆସି, ଏପରି ପ୍ରେମ ଦେଖାଇଛ, ଏହିଠାରେ ଆମେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସମ୍ମାନିତ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ସହିତ ସୁସ୍ଥ ଦେଖି ପାଇଲି। ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ମିତ୍ର, ଧନ ଭଲ ଅଛି କି? ତୁମେ ଯାହା ଆମ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛ, ସେସବୁ ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ଦାନ ନେବିନାହିଁ। ମୁଁ ଦରିଦ୍ର, କୁଶ, ଚିର ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଛି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରେ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ବନବାସରେ ତପସ୍ବୀ ଭଳି ରହୁଛି। ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଚାରା ଦରକାର, ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମର ସମ୍ମାନ ମାନିବି। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋର ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଦେଲେ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ମିଳିବ।” ଗୁହା ତାଙ୍କ ମନ୍ୟମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଚାରା ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ। ତାପରେ, ଚିର ଉପରେ ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନା କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଣିଦେଇଥିବା ଜଳ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ। ରାମ ଭୂମିରେ ଶୁଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ସୀତା ସହ ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଗୁହା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସାରଥି ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା, ଧନୁଷ ଧରି ଜାଗି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ, ଦଶରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପୁତ୍ର ରାମ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଜାଣିନଥିଲେ, ଏପରି ଭୂମିରେ ଶୁଇଥିଲେ, ଦୀର୍ଘ ରାତି ଧୀରେ ଧୀରେ କଟିଗଲା। ଏଠିଏ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକିୟ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାବଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଗୁହା, ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଇଁ ଶୋକରେ ବିନ୍ଦ୍ର, ଜାଗୁଥିବା ଓ ନିଷ୍କପଟ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ ରାଜକୁମାର, ଏହି ଶୟନ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଶୁଇ ଶାନ୍ତି ନିଅ। ଏଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ତୁମେ ଆରାମ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ରାତି ଜାଗି ରହି ରାମଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିବା। ପୃଥିବୀରେ ମୋ ପାଇଁ ରାମଠାରୁ ପ୍ରିୟ କେହି ନାହିଁ, ଏହା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଏବଂ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଶପଥ କରୁଛି। ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ କୀର୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇବି। ଏହି ଠାରେ ସୀତା ସହ ଶୁଇଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ ମୁଁ ଧନୁଷ ହାତରେ ଧରି ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଚାରିପଟେ ରକ୍ଷା କରିବି। ଏ ଅରଣ୍ୟରେ କିଛି ମୋର ଅଜ୍ଞାତ ନାହିଁ; ଏଠାକୁ ବଡ଼ ଚତୁର୍ବିଧ ସେନା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଜୟ କରିପାରିବା।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମେ ଆମେ ରକ୍ଷା କରୁଛ, ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ଦେଖୁନାହିଁ, କେବଳ ଧର୍ମ ଦେଖୁଛୁ। ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଓ ସୀତା ଏମିତି ଭୂମିରେ ଶୁଇଛନ୍ତି, ଏ ଦୃଶ୍ୟରେ ମୁଁ କେମିତି ଶୁଇପାରିବି, କିମ୍ବା ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖ ଅନୁଭବିବି? ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ ଥିଲେ, ସେ ଏଠି ଘାସ ଉପରେ ସୀତା ସହ ଶୁଇଛନ୍ତି। ଯିଏ ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ପ୍ରୟାସରେ ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରାପ୍ତ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର, ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ। ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଦେଖି, ରାଜା ଅଧିକ ଦିନ ବଞ୍ଚିପାରିବେନାହିଁ; ନିଶ୍ଚିତ, ଏ ଭୂମି ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯିବ। ରାଜମହଳର ଜନନୀମାନେ ଏବେ ଅନ୍ୟଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ କନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଶାନ୍ତି ଛାଇଯାଇଛି। କୌଶଲ୍ୟା, ରାଜା, ଏବଂ ମୋର ମାତା, ଏମାନେ ଏହି ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ବୋଲି ମୁଁ ଆଶା କରେନାହିଁ। ସାୟଦ୍ ମୋର ମାତା ଶତୃଘ୍ନ ପାଇଁ ଚିନ୍ତାରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଶୂରବୀର ଦୁହିତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେ ଶୋକ ଦୁଃଖ ଦେଇବ, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ଯେ ନଗର ଜନସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦର୍ଶନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା, ସେ ଏବେ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ହେବ। ମହାରାଜଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର ଦେଖିପାରିବେନାହିଁ, ସେଥିରୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ରହିପାରିବ?” ଏଭଳି ଦୟାଳୁ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଗୁହା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାମଙ୍କ ସହ ଏ ଅରଣ୍ୟ ରାତି ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ।