ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଦୁଇ କୂଳ ହଂସ, କର୍କଟ ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀଙ୍କର କୁହୁକାରିରେ ମୁଁହିଁଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ମଦୋନ୍ମତ ଶୁକପିକାଦି ପକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦର ସଙ୍ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। କେଉଁଠି ନଦୀ କୂଳରେ ଦୂର୍ଲଭ ବୃକ୍ଷମାଳା ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲା, କେଉଁଠି ପୁଷ୍ପିତ ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ଗଛମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। କେଉଁଠି ତାଳ ଓ କୁମୁଦ ମଞ୍ଜରୀର ଗୁଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, କେଉଁଠି ଅନେକ ପୁଷ୍ପର ରେଣୁ ଛିଟିଯାଇ ମଦୋନ୍ମତ ଭାବ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ମାଟିର କଳୁଷ ନଥିବା ଏହି ଗଙ୍ଗା ମଣିର ପରି ପ୍ରଭାମାନ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କର କୂଳରେ ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଚଲିଯାଉଥିଲେ। ସେଠି ଦେବତା ହାତୀମାନଙ୍କର ଗଜନାଦ ତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଞ୍ଜାଉଥିଲା। ଏହି ନଦୀ ଏପରି ଶୋଭାମୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ଏଉଁ ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଅଳଂକୃତ ଶରୀର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଗଙ୍ଗା ଫଳ, ଫୁଲ ଓ କିଶଳୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଝାଡ଼ି ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ତା’କୁ ଅଧିବାସ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜଳରେ ଶିଶୁମାଛ, ମଗର ଓ ସର୍ପ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଉପରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛନ୍ତି, ପାପହରା ଓ ନିର୍ମଳ, ଶିବଙ୍କ ଜଟାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ର ସମ ପ୍ରଭା ନିକିର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଶୋଭାମୟ ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନିକଟକୁ ଶୂରବୀର ରାମ, ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ନିକଟେ, ତାଙ୍କର କୂଳରେ ହଂସ, କର୍କଟ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଆସିପହଁଚିଲେ। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଜଳର ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ରାତି ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ।” ସେଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡି ଗଛ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ରାମ କହିଲେ, “ହେ ଚାରିଅଟିଅର, ଆମେ ଏଠି ରହିବା। ଏଠାରୁ ଆମେ ଦେଖିପାରିବା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାକୁ, ଯାହାଙ୍କର ଜଳ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମାନବ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କ କଥାକୁ ମାନି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏହି ଇଂଗୁଡି ଗଛ ତଳକୁ ଆଣିଲେ। ରାମ, ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶର ଶୋଭା, ଏହି ମନୋହର ଗଛ ତଳକୁ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରଥରୁ ଅବତରିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଥରୁ ଅବତରି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଖୋଲି ଦେଲେ ଓ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କ ନିକଟେ ଦଢ଼ାଇ ରହିଲେ। ସେଠି ନିଷାଦମୁଖ୍ୟ ଓ ବଳଶାଳୀ ଗୁହା, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ସମାନ ବନ୍ଧୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷାଦପତି ଥିଲେ, ଆସିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଗୁହା ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ଦେଖି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଗୁହାଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ। ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଏ ଭୂମି ଆପଣଙ୍କର ଆୟୋଧ୍ୟା ପରି ଅପନାଙ୍କର ଅଂଶ; ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?” “କିଏ ଏପରି ପ୍ରିୟ ଅତିଥିକୁ ପାଇପାରିବ? ଏଉଁ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନ ଆଣିଛି, ଦୟାକରି ହାତ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରନ୍ତୁ।” ଏପରି କହି ଗୁହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଦର ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ସ୍ବାଗତ କଲେ, “ଏ ସମସ୍ତ ଭୂମି ଆପଣଙ୍କର, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ; ଆପଣ ଆମ ପ୍ରଭୁ। ଆମ ରାଜ୍ୟ ଆପଣ ଭଲ ଭାବରେ ପାଳନ କରନ୍ତୁ। ଏଉଁ ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଶୟନାସନ ଏବଂ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚରାଇ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି।” ଗୁହାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାଘବ କହିଲେ, “ତୁମେ ଆମକୁ ଏତେ ଆଦର ଦେଇଛ, ନିଜେ ପଦେ ପଦେ ଆସି, ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଛ। ଏହା ଆମ ପାଇଁ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଏଠି ତୁମ ପରିବାର ସହିତ ସୁସ୍ଥ ଅଛ। ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ମିତ୍ର ଓ ଧନ ଭଲ ଅଛି କି? ତୁମେ ଯେଉଁ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇଛ, ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦାନ ନେଉନାହିଁ। ମୋତେ ଘାସ, ବାର୍କ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଭୋଜନ କରି, ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ବୀ ପରି ରହେ। ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚରାଇ ଦରକାର, ଏଠି ଉପରେ ମୋତେ ବଡ଼ ସମ୍ମାନ ମିଳିବ। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତେଣୁ ଏମାନେ ଭଲ ଭାବରେ ରଖାହେଲେ ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ ହେବି।” ଗୁହା ତାଙ୍କ ମନ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଚରାଇ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ। ତାପରେ ଚମର ଉପରି ଚୀର ପିନ୍ଧି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା ବନ୍ଦନା ଶେଷ କରି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଣିଦିଥିବା ଜଳ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ। ରାମ ଭୂମିରେ ଶୋଇଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରି, ସୀତା ସହିତ ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ାଇ ରହିଲେ। ଗୁହା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ରଥିକ ସହିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ କଥା କହୁଥିଲେ, ଧନୁଷ୍ ହାତରେ ଧରି ସଚେତନ ରହି ରାମଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ, ଶୋକ ଅପରିଚିତ ଓ ସୁଖପ୍ରିୟ ରାମ, ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିଲେ, ଏହି ଦୀର୍ଘ ରାତି ଦେଖା ଗଲା। ଏହି ଅନ୍ତେ ଆୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଗୁହା, ଭାଇପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ, ଜାଗ୍ରତ ଓ ସରଳ ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପ୍ରିୟ ରାଜକୁମାର, ଏହି ସୁବିଧାଜନକ ଶଯ୍ୟା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି; ଆପଣ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଏଉଁ ଶୋଇ ଆରାମ ନିଅନ୍ତୁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ କଷ୍ଟରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସୁଖର ଅନୁକୂଳ। ଆମେ ଏହି ରାତି ସାରା ଜାଗି ଥିବା, କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ପୃଥିବୀରେ ରାମ ଠାରୁ ବେଶି ପ୍ରିୟ କେହି ମୋ ପାଖରେ ନାହାନ୍ତି; ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କହୁଛି, ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି। ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱରେ ମହତ୍ତ୍ୱ, ଧର୍ମ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବାକୁ ଆଶା କରେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋ ବନ୍ଧୁ ରାମଙ୍କୁ, ସୀତା ସହିତ ଏଠି ଶୋଇଥିବା, ଧନୁଷ୍ ହାତରେ ଧରି, ଆମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଚାରିପଟେ ରକ୍ଷା କରିବି।