ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ଶ୍ରୀମନ୍ତ ଗ୍ରାମ, ଯାହା ଧାନ-ଧନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ନିବାସ କରୁଛନ୍ତି, କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଘିରିଥିବା। ସେଠି ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋଟାରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଚୁର ପାଣି ରହିଛି, ସୁସ୍ଥ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଛନ୍ତି, ଗୋଧନ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ। ମାନବସିଂହ ରାମ, ରାଜାମାନଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମି ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରପାଠ କରୁଥିଲେ। ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉନ୍ନତିରେ ଭରିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଉଦ୍ୟାନ ଭିତରେ ଭିଡ଼ ଥିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଥିଲେ, ଯାହା ରାଜାମାନେ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା—ତିନି ଶାଖାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, କାଣ୍ଟା ଓ କୁସୁମ ଶୂନ୍ୟ, ଋଷିମାନେ ଯାଞ୍ଚିଥିବା। ଏହି ଦେବୀ ନଦୀ ଉପକୂଳରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆପ୍ସରାମାନେ ଖୁସିରେ ରହୁଛନ୍ତି, ଅନେକ ଝିଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏଠି ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଏବଂ ନାଗ-ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ନଦୀରେ ଶତଶଃ ଦେବୀ କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳୀ ଓ ଦଶହଜାର ଦେବତା ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ କମଳା ହ୍ରଦ୍ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ। କେଉଁଠି ନଦୀ ତରଙ୍ଗର ରବେ ହସୁଛି, ଫେନ ଭଳି ନିର୍ମଳ ହସ ଦେଖାଯାଉଛି; କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଜଳ ବିନ୍ଧା ଭଳି ଅନୁଶାସିତ, ଅନ୍ୟଠି ଚକ୍ରବାତରେ ଶୋଭିତ। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଅନ୍ୟଠି ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ବିକଳ; କେଉଁଠି ଗମ୍ଭୀର ଧ୍ୱନି, ଅନ୍ୟଠି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ। କେଉଁଠି ଦେବତା ତାଙ୍କରେ ସ୍ନାନ କରୁଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ନିର୍ମଳ କମଳ ଶୋଭିତ; କେଉଁଠି ବିସ୍ତୃତ ବାଲୁକା ତଟ, ଅନ୍ୟଠି ଶୁଭ୍ର ବାଲି ତଟ ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ପାର୍ଶ୍ୱ ହଂସ, କୁଙ୍ଜ, ଚକ୍ରବାକ ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜିଉଛି; ସଦା ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗୀତରେ ମଧୁର ହୋଇଯାଉଛି। କେଉଁଠି ତଟବୃକ୍ଷମାନେ ମାଳା ଭଳି ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ଖିଳିଥିବା କମଳ ଓ କମଳ ଗୁଛରେ ଭିଡ଼ ହୋଇଛି। କେଉଁଠି କୁମୁଦ ମଞ୍ଜରୀ ଶୋଭା, କେଉଁଠି ମଦମତ ଭଳି ଅନେକ ପୁଷ୍ପର ରେଣୁରେ ଛାଇଯାଇଛି। କିଛିଠି କିଛି ମାଟି ନାହିଁ, ରତ୍ନ ଭଳି ନିର୍ମଳ ଜଳ ଦେଖାଯାଉଛି; ତାଙ୍କର ତଟରେ ଅନେକ ବନ୍ୟ ହାତୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜ ଚରୁଛନ୍ତି। କେତେବେଳେ ଦେବତା ହାତୀମାନଙ୍କ ରଣ୍ଧା ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଯାଉଛି, ତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଭରିଯାଉଛି; ସେ ଅଳଙ୍କାର ନ ପିନ୍ଧିଥିବା ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର। ଫଳ, ଫୁଲ, ମୃଦୁ ଅଙ୍କୁର, ଝାଡ଼ି ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତିନି ମାଛ, ମଗର, ଓ ସର୍ପ ରହୁଛନ୍ତି। ଏହି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପାପହରା, ଶିବଙ୍କ ଜଟାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ିଥିବା, ସମୁଦ୍ର ସମ ତେଜସ୍ୱୀ। ପ୍ରବଳ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମ ଏହି ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି କୁଞ୍ଚ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଛି, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ସମୀପରେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲା ତରଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ରବାତରେ ଘୂରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା; ତେଣୁ ରଥୀ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ରାତି ଏଠି ରୁହିବା।” “ନଦୀ ନିକଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଗଛ ଅଛି, ତାରେ ପ୍ରଚୁର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ଅଛି; ଚାରିଏ ପାଖ ଏଠି ରୁହିବା ଉଚିତ, ରଥଚାଳକ।” “ଆମେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀକୁ ଦେଖିବା, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମଣିଷ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଯାହାର ଜଳକୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ “ଯଥା ଅନୁଗ୍ରହ” କହି ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ସେଇ ଇଙ୍ଗୁଡ଼ି ଗଛ ତଳେ ନେଇଗଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ ରାମ ସେଇ ସୁନ୍ଦର ଗଛ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରଥରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅବତରିଲେ, ଘୋଡ଼ା ଖୋଲିଲେ, ହାତ ଜୋଡ଼ି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନିଷାଦମହାରାଜ ଗୁହା, ରାମଙ୍କ ସାମ୍ୟ ଓ ବଳବାନ ମିତ୍ର, ନିଷାଦମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ, ଆସିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଗୁହା ତାଙ୍କ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଚାଲିଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ନିଷାଦମହାରାଜ ଗୁହାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଏଗିଯାଇ ଗୁହାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ। ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟ ଗୁହା ରାଘବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ଓ କହିଲେ: “ଏହି ଭୂମି ତୁମର, ଯେପରି ଅୟୋଧ୍ୟା ତୁମର, ରାମ; ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?” “ଏମିତି ପ୍ରିୟ ଅତିଥି କିଏ ପାଇପାରିବ? ତେଣୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ନେଇ, ଜଳ ଆନି, ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଲେ।” “ଆପଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ, ପ୍ରବଳ ବାହୁବାନ୍! ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ଆପଣଙ୍କର। ଆମେ ଆପଣଙ୍କର ଦାସ, ଆପଣ ଆମର ସ୍ୱାମୀ। ଆମ ରାଜ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବେ ଶାସନ କରନ୍ତୁ।” “ଏଠି ଖାଇବା ପାଇଁ, ଉପଭୋଗ ପାଇଁ, ପାନୀୟ, ରସ, ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଘାସ ଅଛି।” ଗୁହାଙ୍କ ଏପରି କଥାକୁ ଶୁଣି ରାଘବ କହିଲେ: “ତୁମେ ପଦେ ପଦେ ଆସି ଆମକୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର କରିଛ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ଗୁହା, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସୁସ୍ଥ ଅଛ, ଏହି ଦେଖି ମୋତେ ଖୁସି ଲାଗିଲା।” “ତୁମ ରାଜ୍ୟ, ବନ୍ଧୁ, ଧନ ଭଲ ଅଛି କି? ତୁମେ ଯେଉଁ ଉପହାର ଆନିଛ, ମୁଁ ସେସବୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଦାନ ନେଉନାହିଁ।” “ମୋତେ ଘାସ, ଚିରା, ମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବନବାସୀ ଭାବେ ଜାଣ। ମୋତେ କେବଳ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଘାସ ଦରକାର, ତାହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ; ଏଠି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ ହେବି।” “ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ମୋ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କର ପ୍ରିୟ; ଏମାନେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖାଶୁଣା କରିଦେଲେ, ମୁଁ ସମ୍ମାନିତ ହେବି।” ଏପରି କହିବା ପରେ ଗୁହା ତାଙ୍କ ମନ୍ୟମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ଘାସ ଦେବାକୁ ଆଦେଶ କଲେ।