ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜଣେ ଦୟାଳୁ ହୃଦୟରେ, ଜବେ ଅପନାର ଅରଣ୍ୟବାସ ସମାପ୍ତ ହେବ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ହେଇ, ସେ ପୁନି ତାଙ୍କର ମାତା, ପିତା ସହ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବେ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇ ଲୁହାରେ ଭିଜିଗଲା, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁରେ ଜନପଦର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋପାଇଁ ଯେପରି ଦୟା ଓ କୃପା ଦେଖାଇଛ, ତାହା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଅପରାଧରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଯାଅ।” ସେଠାରେ, ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରିକ୍ରମା କରି, ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ଏଠା-ସେଠା ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଆଶା ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଆଶାରେ ଶୋକ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ରାଘବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ହାରାଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଏହିପରି ଯିବା ସମୟରେ, ରାମ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୁଷ୍ଟ, ଧନୀ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟ ହୀନ ଓ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ଓଢ଼ାଯାଇଥିବା ଅନେକ ସୁନ୍ଦର ଗ୍ରାମ ଓ ନଗର ଦେଖିଲେ। ମାଳିକା ଓ ଆମ୍ବ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଓ ଉତ୍ସାହିତ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା, ଗବୟ ଓ ଗୋମାସ୍ତାନେ ସେଉଁଠି ସେ ଚାଲିଗଲେ। ମହାପୁରୁଷ ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଅଧୀନ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମିରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଉତ୍ସବମୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ, ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଥିବା ରାଜ୍ୟରେ, ରାମ ଚାଲିଗଲେ, ଯାହା ରାଜମହଲ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏଠାରେ ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ତୃଣ ହୀନ ଓ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ବିହାର କରନ୍ତି। ନଦୀ ପାଖରେ ଅନେକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଉଚିତ ସମୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ଅନେକ ହ୍ରଦ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ନଦୀ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇଥିଲେ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସଦା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠି ଶତଶଃ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳୀ, ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ କମଳ ହ୍ରଦ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା। କେଉଁଠି ନଦୀ ଜଳ ଛିଟିକି ବଡ଼ ଶବ୍ଦରେ ହସୁଥିଲା, ତାହାର ହସ ଫେଣ ଭଳି ନିର୍ମଳ; କେଉଁଠି ଜଳ ବିନ୍ଧା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଆଉ କେଉଁଠି ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, କେଉଁଠି ତେଜ ଧାରାରେ ଅଶାନ୍ତ, କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ, କେଉଁଠି ଗଭୀର ଧ୍ୱନି। କେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର କମଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା; କେଉଁଠି ବିସ୍ତୃତ ବାଲୁକା ତଟ, କେଉଁଠି ଶୁଭ୍ର ମାଟିରେ ତଟ ଢାକାଯାଇଥିଲା। ତାହାର କୂଳ ହଂସ, କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା; ମଦମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଗୀତରେ ସେ ସଦା ଆନନ୍ଦମୟ ଥିଲା। କେଉଁଠି ନଦୀ ତଟ ଗଛମାଳାରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ଫୁଲିଥିବା କମଳ, କେଉଁଠି କମଳ ଗୁଛରେ ଭରିଥିଲା। କେଉଁଠି କୁମୁଦ କୁଳରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ଫୁଲର ରେଣୁରେ ମଦମତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କାଦ ନଥିବାରୁ ରତ୍ନ ସମ ଚମକିଉଥିଲା, ତାହାର କୂଳ ଭଲ୍ ହାତୀ ଓ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାତ୍ତଙ୍ଗମାନେ ଘୁରୁଥିଲେ। ପ୍ରାୟଃ ଦିବ୍ୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ନାଦରେ ତାହାର ଅଟବା ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲଙ୍କାର ନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଭଳି ଅଲୂପ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଫଳ, ଫୁଲ, କୋମଳ ଅଙ୍କୁର, ଝାଡ଼ି ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିଲା; ଇହା ଶୁସୁକ, ମଗର ଓ ସର୍ପମାନେ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଉଦ୍ଭବ, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପନାଶିନୀ; ଶଂକରଙ୍କ ଜଟାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପତିତ, ସମୁଦ୍ର ସମ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ତଟକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଡାକରେ ତଟ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ନିକଟରେ। ସେଠି ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ତାଳମାଳ ହେଉଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି, ମହାବଳଶାଳୀ ରଥୀ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ରାତି ଏଠି ରୁହିବା।” ଗଙ୍ଗା ନଦୀରୁ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡି ଗଛ ଅଛି; ଚାରିଏଁଠି ଏଠି ରୁହିବା। “ଆମେ ଏଠି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖିବା, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜ୍ୟ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ “ଯଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଏହି ଇଂଗୁଡି ଗଛ ତଳକୁ ଆଣିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଅନନ୍ଦ ରାମ ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗଛ ତଳକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରଥରୁ ଅବତରଣ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉତରି, ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଖୋଲି, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ଏହିଠାରେ ନିଷାଦମୁଖ୍ୟ ବଳଶାଳୀ ଗୁହା, ରାମଙ୍କ ସମ ମିତ୍ର ଏବଂ ରାଜା, ଏଠିକୁ ଆସିଲେ। ରାମ ଏହି ତାଙ୍କ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଗୁହା ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ନିଷାଦ ରାଜାକୁ ଦୂରରେ ଦେଖି, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି ଗୁହାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଗୁହା ରାଘବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ: “ଏହି ଭୂମି ଆୟୋଧ୍ୟା ପରି ତୁମର, ରାମ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?” “ଏପରି ପ୍ରିୟ ଅତିଥି କିଏ ପାଇପାରିବ? ଏଠି ନିଜେ ଆସି ତୁମେ ମୋତେ ଗୌରବ ଦେଲ, ଦୟା ଦେଲ। ଏଠି ଭୋଜନ, ପାନୀୟ, ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୟ୍ୟା ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପାଇଁ ଚାରା ଅଛି।” ଗୁହା ଏଭଳି କହିଲେ, ରାଘବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ତୁମ ଚାଲିଆସିବା ଓ ସ୍ନେହ ଆତିଥ୍ୟରେ ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ, ଗୁହା, ତୁମେ ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ସୁସ୍ଥ ଅଛ, ଏହି ଦେଖି ମୋର ଅତି ଆନନ୍ଦ।