କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଶୁଭ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବଡ଼ଭାଇ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଚରିଅଟ୍ରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ପଥେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଦୟାଳୁ ହୃଦୟରେ ହାତ ଜୋଡି ତାଙ୍କ ରଥଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଅୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରକ୍ଷିତା ଓ ସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏବଂ ତୁମ ଅନ୍ତର୍ବର୍ତ୍ତୀ ଦେବତାମାନେଂକୁ ନମସ୍କାର କରି ଚାଲିଯାଉଛି। ଯେତେବେଳେ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ, ରାଜାଙ୍କ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେବି, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ମାତା-ପିତାଙ୍କ ସହ ତୁମକୁ ପୁନର୍ଦର୍ଶନ କରିବି।” ଏହିପରି କହି, ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ରକ୍ତିମ ହେଉଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁରେ ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେପରି ଉଚିତ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ସନ୍ତାନ୍ତା କରିଛ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସହିଷ୍ଣୁତା ଅପକର୍ମ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କର, ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।” ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଲୋକେ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଏଠାଉଁ ସେଠାଁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଇ ଦଢ଼ି ରହିଗଲେ। ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଅତୃପ୍ତ ହେଉଥିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଯାଇଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ପଛେ, ରାମ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭୟରହିତ, ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳୀ ଦ୍ୱାରା ବେସାଏଁ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଉଁଠି ଉଦ୍ୟାନ, ଆମ୍ବ ତୋଟା, ପ୍ରଚୁର ପାଣି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ, ଗୋ-ଧନ ପାଳି ଦେଖିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ରଥରେ ଚଳିଅଛନ୍ତି। ଏହି ଶୁଭ୍ର, ଉତ୍ସବମୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଥିବା ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ ରାମ ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗଯୋଗ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ। ଏଉଁଠି ସେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ—ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା। ଚମତ୍କାର ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆପ୍ସରାମାନେ ଖେଳୁଥିବା, ପବିତ୍ର ନଦୀ ହ୍ରଦମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭିତ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନରମାନେ ଏଠାରେ ବିଚରିଥିଲେ; ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ତଟରେ ଅନ୍ୱତ। ଶତଶଃ ଦେବ ଉଦ୍ୟାନ, ଦଶହଜାର ଦେବ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବତାଙ୍କ ଲାଗି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମହ୍ରଦ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କେଉଁଠି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ଧ୍ୱନିରେ ନଦୀ ହସୁଥିଲା, ଝୁମୁକ ଫେନ ଭଳି ହସ୍ୟ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି; କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଜଳ ବିନ୍ୟାସିତ, ଅନ୍ୟଠି ଚକ୍ରାକାର ଧାରା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, କେଉଁଠି ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଉତ୍କଳିତ; କେଉଁଠି ଗମ୍ଭୀର ଗଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି, କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ। ଦେବମାନେ କେଉଁଠି ତା’ରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; କେଉଁଠି ବିସ୍ତୃତ ବାଳୁକା ଚର, ଅନ୍ୟଠି ଶୁଭ୍ର ବାଳୁକାରେ ଢାକା। ରାଜହଂସ, କଦମ୍ବ, ଚକ୍ରବାକ ଚିତ୍କାର ଏହି ତଟ ଗଞ୍ଜାଇଁଥିଲା; ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିତ୍ୟ ଗୀତରେ ମଗ୍ନ। କେଉଁଠି ତଟବୃକ୍ଷମାନେ ମାଳା ଭଳି ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, କେଉଁଠି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ପଦ୍ମକୁଳରେ ଭିଡ଼; ଅନ୍ୟଠି କୁମୁଦ ମଞ୍ଜରୀରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ଅନେକ ଫୁଲର ରେଣୁରେ ମଦୋନ୍ମତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। କେଉଁଠି କିଛି କ୍ଲେଦ ନଥିଲା, ମଣିର ଭଳି ନିର୍ମଳ ଜଳ; ତଟରେ ଜଙ୍ଗଲୀ ହାତୀ, ଦିଗ୍ଗଜ ଓ ଅରଣ୍ୟ ହାତୀ ଆସିଥିଲେ। ଦେବ ହାତୀମାନଙ୍କ ରୋଦନ ଧ୍ୱନିରେ ତଟ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା; ଅଳଙ୍କାର ବିନା ମଧୁରା ନାରୀ ଭଳି ନଦୀ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭାରେ ମଧ୍ୟ ରୂପବତୀ। ଫଳ, ଫୁଲ, କିଶଳୟ, ଝାଡ଼ି ଓ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ତା’ରେ ଶିଶୁମାଛ, ମଗର, ଓ ସର୍ପ ବସିଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଅଂଗୁଠିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିଷ୍ପାପ ଓ ପାପହରିଣୀ; ଶଂକରଙ୍କ ଜଟାରୁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ, ସାଗର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଏହି ଗଙ୍ଗା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି କଦମ୍ବ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ସମୀପରେ। ତାଳମାଳ ତରଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ରବାତରେ ଶୋଭିତ ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଖି, ରଥୀ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ରାତି ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ।” “ନଦୀର କିଛି ଦୂରେ ଏକ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡି ଗଛ ଅଛି, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ରଥଚାଳକ, ଆମେ ଏଠି ରହିବା।” “ଏଠି ଆମେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମାନବ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କୁ “ଯଥାସ୍ତୁ” କହି, ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଏହି ଇଂଗୁଡି ଗଛତଳେ ନେଇଗଲେ। ଇକ୍ଷ୍ବାକୁକୁଳର ଆନନ୍ଦ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଏହି ଚମତ୍କାର ଗଛ ତଳକୁ ଆସି, ରଥରୁ ଉତରିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଉତରି, ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଖୋଲି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେଠାରେ ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହ ଆସିଲେ—ରାମଙ୍କ ସମାନ ବଳଶାଳୀ ବନ୍ଧୁ, ନିଷାଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ରାମ ତାଙ୍କ ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ଶୁଣି, ଗୁହ ବୃଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ନିଜ କୁଟୁମ୍ବ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଦୂରରୁ ଗୁହଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ଗୁହ ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, “ଏ ରାମ, ଏହି ଭୂମି ତୁମ ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି ତୁମର। କଣ ଆମେ ତୁମ ପାଇଁ କରିପାରିବା?” “ଏ ମହାବାହୁ, ଏମିତି ପ୍ରିୟ ଅତିଥି କିଏ ପାଇପାରିବ? ଏଠି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ ଆଣିଛି; ମୁଁ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଛି।” “ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ମହାବାହୁ! ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂମି ତୁମର। ଆମେ ତୁମର ଦାସ, ତୁମେ ଆମ ପ୍ରଭୁ। ଆମ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଭଲ ଶାସନ କର। ଏଠି ଖାଦ୍ୟ, ଭୋଜ୍ୟ, ପାନୀୟ, ଆସ୍ୱାଦ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟା ଓ ତୁମ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚରା ଉପଲବ୍ଧ।