ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଧର ଶ୍ରୀରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ମୃଦୁ ଓ ମଧୁର କଥା କହି, ଜାତ୍ରା ପଥରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶତମ ସର୍ଗା ଶେଷ ହେଲା। କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ମଧୁର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଅଟିକି ଯିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରବୀଣ ଭାଇ ଶ୍ରୀରାମ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ଚାରିଅଞ୍ଚଳ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏ ଅୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଓ ଏଠାରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମମାନେଂକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ସମାପ୍ତ ହେବ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣମୁକ୍ତ ହେଇ, ପୁନି ମୁଁ ମୋର ମାତାପିତା ସହିତ ତୁମକୁ ଦେଖିବି।" ଏହିପରି କହି, ଅଞ୍ଚଳର ଲୋକମାନେ ଦେଖି, ଲାଲ ଚକୁ, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋତେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦୟା ଓ ମମତା ଦେଖାଇଛ। କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସହିଷ୍ଣୁତା ଅପକାରରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ—ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଚାଲିଯାଅ।" ଲୋକମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏହିପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏପରେ ରାମ ଶ୍ରୀମାନ୍ତ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ—ଅନ୍ନ ଓ ଧନରେ ପ୍ରଚୁର, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକରେ ଭରିତ, ଭୟରହିତ, ଶୋଭାମୟ, ଏବଂ ବଳିବେଦୀରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ସେଠାରେ ବାଗିଚା, ଆମ୍ବ ତୋପା, ପ୍ରଚୁର ଜଳ, ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ, ଏବଂ ଗୋଧନର ଝୁଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ଏହି ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ରାମ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଶୁଭ୍ର, ସମୃଦ୍ଧ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗର ଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ ଅଟିଲେ। ଏଠାରେ ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା—ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଅଳଗା ଓ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଚାରିପାଖରେ ଶୋଭାମୟ ଆଶ୍ରମ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆପ୍ସରାମାନେ ଖେଳୁଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ନିକଟରେ ଝିଲି ଥିଲା। ଏହି ଗଙ୍ଗା ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; ଶତଶଃ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳ, ଦଶହଜାର ଦିବ୍ୟ ବାଗିଚା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମସରସ୍ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କେଉଁଠି ଜଳ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଶବ୍ଦରେ ହସୁଥିଲା, କେଉଁଠି ଫେଣ ଭଳି ଶୁଭ୍ର ହସ ଥିଲା; କେଉଁଠି ଜଳ ବିନ୍ୟସ୍ତ, କେଉଁଠି ଚକ୍ରାକାର ତରଙ୍ଗରେ ଶୋଭିତ। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, କେଉଁଠି ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଉତ୍ତେଜିତ; କେଉଁଠି ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ, କେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ। କେଉଁଠି ଦେବମାନେ ନିସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, କେଉଁଠି ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମରେ ଜଳ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; କେଉଁଠି ବିସ୍ତୃତ ବାଲୁକା ଚର, କେଉଁଠି ଶୁଭ୍ର ବାଲୁକାରେ ତୀର ଢାକି ଯାଇଥିଲା। ତୀରେ ହଂସ, କ୍ରଞ୍ଚ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗଞ୍ଜିଥିଲା; ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀର ଗୀତରେ ସଦା ମଧୁରତା ଥିଲା। କେଉଁଠି ତୀରପାରି ଗଛ ମାଳାଭଳି ଶୋଭିଥିଲା; କେଉଁଠି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଢାକି ଥିଲା, କେଉଁଠି ଗଛର ଝୁଣ୍ଡ ଥିଲା। କେଉଁଠି କୁମୁଦ ମଞ୍ଜରୀର ଗୁଛରେ ଶୋଭିଥିଲା, କେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ରେଣୁରେ ମଦୋନ୍ମତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେଉଁଠି ମାଟି ନଥିଲା, ମଣିମୟ ପ୍ରଭାରେ ଜଳ ଦୀପ୍ତିମାନ; ତୀରେ ବନ୍ୟ ହାତୀ ଓ ଦିଗ୍ଗଜ ଘୁରୁଥିଲେ। ପ୍ରାୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଦିବ୍ୟ ହାତୀମାନେ ଡାକୁଥିଲେ, ଜଙ୍ଗଲ ଗଞ୍ଜି ଉଠୁଥିଲା; ଏ ଗଙ୍ଗା ଏପରି ଅଳଙ୍କାର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରୀ ଭଳି ଶୋଭାମୟ ଥିଲା। ଫଳ, ଫୁଲ, କିଶଳୟ, ଝାଡ଼ି, ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶିଶୁମାଛ, ମଗର, ସର୍ପରେ ଅନୁସୃତ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଉଦ୍ଭବ, ନିର୍ମଳ, ପାପନାଶିନୀ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ଜଟାରୁ ପଡ଼ିଛି, ସାଗର ଭଳି ତେଜସ୍ବି। ପ୍ରବଳ ବାହୁବାନ ରାମ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀର ଡାକ ଗଞ୍ଜିଥିଲା, ଏବଂ ଶୃଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାଙ୍କୁ ତରଙ୍ଗ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘେରା ଦେଖି, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଆଜି ରାତି ଏଠି ରୁହିବା।" "ନଦୀ ନିକଟରେ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡି ଗଛ ଅଛି, ପ୍ରଚୁର ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଢାକି ଯାଇଛି; ରଥଚାଳକ, ଆମେ ଏଠି ରୁହିବା।" "ଆମେ ଏହି ପବିତ୍ର ଓ ପୂଜ୍ୟ ନଦୀ ଦେଖିବା—ଯାହାର ଜଳ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ପୂଜନ କରନ୍ତି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ "ଯଥାଜ୍ଞା" କହି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଏହି ଇଂଗୁଡି ଗଛ ତଳକୁ ନେଇଯାଇଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରୀରାମ ଏହି ମଧୁର ଗଛ ତଳକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ସହ ଶୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରଥରୁ ଅବତରଣ କଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତଳକୁ ଆସି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଖୋଲି, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଖରେ ଉଭା ରହିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ନିଷାଦମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୁହା, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ସମାନ ବଳଶାଳୀ ଓ ମିତ୍ର; ତିନି ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ରାମ, ମନୁଷ୍ୟସିଂହ, ତାଙ୍କ ଦେଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଗୁହା ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ କୁଟୁମ୍ବସହିତ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ନିଷାଦ ରାଜା ଗୁହାକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି, ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଗଲେ। ବିଷଣ୍ଣ ଚିତ୍ତରେ ଗୁହା ରାଘବଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ, "ଏ ରାମ, ଏହି ଦେଶ ତୁମର ଅୟୋଧ୍ୟା ପରି; ମୁଁ କ'ଣ କରିପାରିବି?" "କିଏ ଏପରି ପ୍ରିୟ ଅତିଥିକୁ ପାଇ ପାରିବ? ପ୍ରବଳ ବାହୁବାନ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ଆଣି, ଗୁହା ଶୀଘ୍ର ଜଳ ଦେଇ, ଏହି ଉପସ୍ଥାନ କଲେ।" "ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ମହାବାହୁ! ଏହି ସମସ୍ତ ଦେଶ ତୁମର। ଆମେ ସେବକ, ତୁମେ ପ୍ରଭୁ। ଆମ ରାଜ୍ୟ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଚାଲା।