ରାମ, ତୀବ୍ର ଗତିର ଘୋଡା ଉପରେ ଚଢି, ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଉପରେ ଯାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୟୂର ଓ ହଂସର ଚିତ୍କାର ନଦୀକୁ ଗୁଞ୍ଜାମୟ କରିଥିଲା। ଏହା ପରେ, ରାମ ଜଣାଇଲେ ଭାଇଦେହୀକୁ ସେଇ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଯାହାକୁ ରାଜା ମନୁ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ଅନେକ ଫଳଦାୟକ ରାଜ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ରାମ, ଜନ୍ମର ଗୌରବ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ୱର ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ହଂସ ପରି ମୃଦୁ, ଚରିଅଟ୍ ଚାଳକଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ପୁନଃ ସରୟୂ ନଦୀ ତୀରର ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫେରିବି, ଏବଂ ମୋ ମାତା ବାପାଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ଉଡ଼ିବି, ଶିକାର କରିବି?” ରାମ ଅନୁସ୍ୱାର କଲେ, “ମୁଁ ସରୟୂ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାରା ପୃଥିବୀରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦେଇଥିଲେ।” ଏହି ଯଗତରେ ଜଙ୍ଗଲ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ତୀରଧନୀ ଶୂରମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହା ପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ତରଧିକାରୀ, ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ମୃଦୁ ଭାବରେ ଚରିଅଟ୍ ଚାଳକଙ୍କୁ ଦିଗ୍ଦର୍ଶନା ଦେଇ ଏହି ପଥରେ ଆଗେଇ ଚଲିଲେ। ଏହିପରେ ଏୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକର ଅନ୍ତ ହେଲା। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ଓ ଜଣେ ବିବେକୀ, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ବିଶାଳ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ହାତ ଜୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ର ଚରିଅଟ୍ ଚାଳକଙ୍କୁ ଏୟୋଧ୍ୟା ଦିଗରେ ଯାଇ ବୋଲିଲେ: “ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି, ଏୟୋଧ୍ୟା — କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ଏଠିରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନେ ଓ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ। ମୋର ଅବଧିଶୀଳ ଜଙ୍ଗଲ ନିବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ ଶୁନ୍ୟ ହେଲେ, ମୁଁ ପୁନଃ ତୁମକୁ ଦେଖିବି, ମୋ ମାତା ବାପାଙ୍କ ସହିତ।” ତାଙ୍କ ଆଖି ଲାଲ ହୋଇଥିଲା ଅଶ୍ରୁରେ, ଡାହାଣ ହାତ ଉଠାଇ, ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଜନପଦର ଲୋକମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ: “ତମେ ମୋତେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ କରୁଣା ଓ ଦୟା ଦେଖାଇଛ; ତଥାପି ଦୀର୍ଘ ସହିଷ୍ଣୁତା ଦୁଃଖ ହେଉଛି — ଏହା ଅପରାଧରୁ ବେଶି କଷ୍ଟଦାୟକ। ଏବେ ତମେ ତମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଯାଅ।” ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ହାର୍ଦିକ କ୍ଷୋଭରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦିଲେ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶାରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ — ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତି ଆସିଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହାପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ଅନେକ ଉନ୍ନତ ଗ୍ରାମ, ଧାନ ଓ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଥିଲେ, ଭୟ ଶୂନ୍ୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଯଜ୍ଞ ଶିଳା ଦ୍ୱାରା ଉପଶୋଭିତ। ଏହି ଗ୍ରାମମାନେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରଚୁର ଜଳରେ ଆଶୀର୍ବାଦିତ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ରହୁଥିଲେ, ଗଂଗା ରେ ଗୋ-ମାନ୍ୟ ଚରିଥିଲେ। ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି ଶୂର, ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ, ଚରିଅଟ୍ ଉପରେ ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ, ଫୁଲିଥିବା ଓ ଶୋଭାମୟ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ରାଜ୍ୟରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାମାନେ ଉପଭୋଗ କରିବାଯୋଗ୍ୟ। ଏଠି ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଗଂଗା — ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ, କାଉ ଶୂନ୍ୟ, ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିତ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମରେ ଉପଶୋଭିତ, ସମୟ ସମୟରେ ଆନନ୍ଦିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଲାଭ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏହା ତାଳ ନିମ୍ନ ହ୍ରଦରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା। ଏହି ଗଂଗା ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଜନନୀମାନେ ଏଠାରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ନିର୍ମଳ ହ୍ରଦର ଶତାଧିକ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳୀ, ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମହ୍ରଦ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଯାଏ। କେଉଁଠି ଏହି ନଦୀ ଜଳ ତରଙ୍ଗର ଲାଗି ସ୍ମିତ କରୁଥିଲା, ଫେନ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ; ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଜଳ ବାଣ୍ଡିଥିଲା, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ତରଙ୍ଗ ଗୁଞ୍ଜାମୟ କରୁଥିଲା। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, ଅନ୍ୟଠି ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଚଞ୍ଚଳ; କେଉଁଠି ତୀବ୍ର ଗୁଞ୍ଜନ, ଅନ୍ୟଠି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ। କେଉଁଠି ଦେବମାନେ ଏହି ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ଏହି ନଦୀ ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ; କେଉଁଠି ବିସ୍ତୃତ ବାଳୁ ତୀର, ଅନ୍ୟଠି ଶୁଦ୍ଧ ବାଳୁରେ ତୀର ଉପଶୋଭିତ। ତୀର ହଂସ, କଉ, ଚକ୍ରବାକ ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜାମୟ; ସଦା ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ଗୀତ କୁହୁଥିଲେ। କେଉଁଠି ନଦୀ ତୀର ଗଛ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ଅନ୍ୟଠି ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ, ଅନ୍ୟଠି ପଦ୍ମ ଗୁଛରେ ଭରିଥିଲା। କେଉଁଠି କୁମୁଦ ମୁଞ୍ଚରେ ଶୋଭିତ, ଅନ୍ୟଠି ଫୁଲର ପ୍ରାଣ ମଦିରାପାନ କରିଥିବା ପରି ବିକ୍ଷିପ୍ତ। ଏହି ଗଂଗା କାଦରେ ଅନ୍ଧାର ନଥିଲା, ରତ୍ନର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା; ତୀର ଅନ୍ୟ ପ୍ରଦେଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଜ ଓ ବନ ଗଜମାନେ ଯାଉଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଗଜମାନେ ଟ୍ରମ୍ପେଟିଂ କରୁଥିଲେ, ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଗୁଞ୍ଜାମୟ; ଏହି ନଦୀ ଅଭୂଷିତ ନାରୀ ପରି ଅପରିସ୍କୃତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ଫଳ, ଫୁଲ, କିଶୋର ପ୍ରକୁଣ୍ଡ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା; ଏଠି ଶୁସୁକ, ମଗର, ମାନ୍ୟ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଂଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ଉପରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପ ନାଶିନୀ; ଶଂକରଙ୍କ ଜଟା ଉପରୁ ପତିତ, ସମୁଦ୍ରର ଭଳି ଚମକୁଥିଲା। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଗଂଗାର ତୀରକୁ ଆସିଲେ, ନଦୀର ତୀର କଉ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜାମୟ, ଶ୍ରିଙ୍ଗିବେରପୁର ସହର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଓ ଧାରା ଦେଖି, ରାମ ଚରିଅଟ୍ ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ କହିଲେ, “ଆଜି ରାତି ଏଠି ରୁହିବାକୁ ଦିଅ।” “ନଦୀର ନିକଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଇଂଗୁଡି ଗଛ ଅଛି, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଚରିଅଟ୍ ଚାଳକ, ଆମେ ଏଠି ରୁହିବା।