ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, “ହାୟ, ରାଜା ଦଶରଥ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର! ସେ ନିର୍ଦୋଷ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କେବଳ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି,” ତଥାପି କୋଶଳନାଥ, ଶୂରବୀର ରାମ, ସେମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଜାରି ରଖିଲେ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ବହାଉଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଦିଗକୁ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାତ୍ରା କରି, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଗୋବଂଧା ତୀର ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ସାଗର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ତା’ପରେ ଦ୍ରୁତ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୟୂର ଓ ହଂସର କୁହୁକାରି ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ଭୂମିକୁ ଦେଖାଇ, ଜଣେଇଲେ ଯେ, “ଦେଖ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମି କିଏ ଦେଇଥିଲେ—ମନୁ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ବାକୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅନେକ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।” ପୁନିପୁନି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧିତ କରି, ହଂସର ନିବିଡ ଧ୍ୱନି ପରି ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “କେବେ ମୁଁ ପୁନି ସରୟୂ ତୀରର ଫୁଲିଥିବା ବନକୁ ଫେରି ଦେଖିବି? କେବେ ମାତା, ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ମୃଗୟା କରିବି?” ଏହି ମୃଗୟା ପ୍ରତି ମୋର ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ମୃଗୟା ଏହି ଲୋକରେ ରାଜର୍ଷିମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକ ଏହାକୁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଆଶା କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ରାମ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ମୃଦୁ ଭାବରେ ଚାରିଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକର ସମାପ୍ତି ହେଲା। ତାପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୁରୁଣ ଭାଇ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଚାରିଅଞ୍ଚଳକୁ ଦେଖି ଚାରିଅଞ୍ଚଳରେ ଯିବା ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏ ଅୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରକ୍ଷିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର, ଏଠିର ଦେବତାମାନେ ଓ ରକ୍ଷକମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି। ମୋର ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ ଶେଷ କଲେ, ମୁଁ ମାତା, ପିତା ସହିତ ପୁନି ତୁମକୁ ଦେଖିବି।” ତା’ପରେ ରାମଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଲାଲ ହୋଇଗଲା, ଦାହିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁରେ ଜନପଦବାସୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଯେପରି ଦୟା ଓ ଉପକାର କରିଛ, ଏହି ଉପକୃତି ଅମୂଲ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ କେବେ ବି ଭଲ ନୁହେଁ, ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କର। ତୁମେ ଫେରିଯାଅ।” ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲା, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ରାମ ଅନେକ ସମୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ—ଅନ୍ନ, ଧନରେ ପ୍ରଚୁର, ଭୟ ନଥିବା, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଦାନଶୀଳ ଲୋକେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକ ଉଦ୍ୟାନ, ଆମ୍ବ ତୋଟା, ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଓ ସୁଖୀ, ନିରୋଗ ଲୋକ, ଗୋମାତା ଦ୍ୱାରା ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ରଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଧ୍ୱନି ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ରାଜ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ। ସେଠାରେ ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ, ଫୁଲ ତୋଟା, ରାଜାଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଭିତରେ ରାମ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଯାତ୍ରା କରି, ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା—ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିବା, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ମୁଣ୍ଡ ନଥିବା, ଋଷିମାନେ ଯାଏଁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତୀରରେ ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଓ ଉଲ୍ଲାସିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ତାଙ୍କ ସାଥିରେ ଝିଲି ତାଳ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ତୀରରେ ରହନ୍ତି। ଶତଶଃ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ାସ୍ଥଳ, ଦଶସହସ୍ର ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମସର, ଦେବମାନେ ଉପରିକୁ ଯାଉଥିବା ଏହି ଗଙ୍ଗା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲା। ଏଠି କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଜଳ ଫେନର ମାନେ ହସୁଥିଲା, କେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଜଳ ଚୁଲି ଭଳି ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, କେଉଁଠି ଚକ୍ରାକାର ଧାରାରେ ଶୋଭିତ। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର, କେଉଁଠି ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଉତ୍ତେଜିତ, କେଉଁଠି ଗଭୀର ଗଞ୍ଜନ ଶବ୍ଦ, କେଉଁଠି ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି। କେଉଁଠି ଦେବମାନେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ଶୁଭ୍ର ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ବିଶାଳ ଚରୁ ତୀର, କେଉଁଠି ପବିତ୍ର ବାଲୁକାରେ ଛାଦିଥିଲା। ତୀରରେ ହଂସ, କ୍ରଞ୍ଚ, ଚକ୍ରବାକ ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। କେଉଁଠି ତୀର ମାଳିକା ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ ଆଛାଦିତ, କେଉଁଠି ଗୁଚ୍ଛ ଗୁଚ୍ଛ ପଦ୍ମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। କେଉଁଠି କୁମୁଦ କୁଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କେଉଁଠି ଫୁଲର ପ୍ରମଦ ରେଣୁରେ ମଦମତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କେଉଁଠି କିଛି କାଦୁ ନଥିଲା, ମଣିର ନିର୍ମଳତାରେ ଚମକୁଥିଲା, ତୀରରେ ମୃଗ, ଦିଗ୍ଗଜ ଓ ଅରଣ୍ୟ ମହାଗଜ ଘୁଞ୍ଜି ଚାଲୁଥିଲେ। ଦିବ୍ୟ ହସ୍ତୀମାନଙ୍କ ଗଜଧ୍ୱନିରେ ତୀର ଗୁଞ୍ଜିଉଥିଲା, ଏ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ଏକ ପ୍ରିୟା, ଅଳଙ୍କାର ନ ପିନ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଶୋଭାମୟ। ଫଳ, ପୁଷ୍ପ, କିଶଳୟ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠି ପ୍ରଚୁର, ଶିଶୁମାଛ, ମଗର, ସର୍ପ ଏଠି ବସୁଥିଲେ। ଏହି ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପାପହରିଣୀ, ଶିଵଙ୍କ ଜଟାରୁ ପୃଥିବୀକୁ ପଡ଼ି, ସାଗର ରୂପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏହି ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ, ଶ୍ରୁଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ନିକଟକୁ, କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ତରଙ୍ଗ ଓ ଚକ୍ରାକାର ଧାରା ଦେଖି, ରଥୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆଜି ରାତି ଏଠି ରହିବାକୁ ଚାହେଁ।