ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଦଶରଥ ରାଜା, ନିଜ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା, କିପରି ନିଷ୍ଠୁର ହେଲେ? ଏହି କଥା ଶୁଣି ନିଜ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ନେଇ କୋଶଳପତି ରାମ ତ୍ୱରିତ ଚାରିଁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ବହାଉଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଦିଗରେ ଆଗେଇଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ରାମ ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଗୋମାଉଁଥିବା ତଟ ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ତ୍ୱରିତ ଗୋଡ଼ିଁ ଯାନରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାମ ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଅଟିକ୍ରମ କଲେ, ଯାଁଠାରେ ମୟୂର ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଏଥିରେ ରାମ, ଭବ୍ୟ ଭୂମି ଦେଖାଇଲେ, ଯାହା ମନୁ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯାହା ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ରାଜ୍ୟରେ ଫଳଫଳା ହେଉଥିଲା। ରାମ ଚାରିଁ ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ସମ୍ବୋଧନ କରି, ନୀଳ ହଂସର ମତି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “ମୁଁ କେବେ ପୁଣି ସରୟୂ ନଦୀ ତଟରେ ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିବି, ମା ଓ ବାପା ସହିତ ଏଠି ଉଡ଼ିବି, ଶିକାର କରିବି?” “ମୁଁ ସରୟୂ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର ପାଇଁ ବେଶି ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏହି ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ମହାନ୍ ମାନିଥିଲେ।” “ଏହି ଜଗତରେ ଅରଣ୍ୟ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକ ଏହାକୁ ଚାହିଁଥିବେ।” ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମ ମଧୁର କଥା କହି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଆଗେଇଗଲେ। ଇଏଁ ପରି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ଶ୍ଲୋକ ସମାପ୍ତ ହେଲା। କୋଶଳର ଆନନ୍ଦମୟ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ନିଜ ହାତ ଜୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦିଗରେ ଯାଉଥିଲେ— “ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର, ତୁମେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବାସ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛି। ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ସମାପ୍ତ ହେଲା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ଦେୟ ଦେଇ ମୁଁ ମା ଓ ବାପା ସହିତ ପୁଣି ତୁମକୁ ଦେଖିବି।” ତାପରେ ରାମ ରୁଦ୍ଧି ନୟନ, ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁ ନେଇ ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଯେଉଁ ସହାନୁଭୂତି ଓ ଦୟା ଦେଖାଇଲା, ସେ ଯଥାଯଥ; ତଥାପି ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅପରାଧ ପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଖରାପ; ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଫେରିଯାଉ।” ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଲୋକମାନେ ବିପ୍ଳବ ଦୁଃଖରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହି, ରାଘବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାହା ରାତି ଆସିବା ସମୟରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିବା ପରି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦୂରେ ଯାଇଯିଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ଭୟରହିତ ଓ ଯଜ୍ଞ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଶୋଭିତ ଗ୍ରାମଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ତାହାକୁ ଉଦ୍ୟାନ, ଆମ୍ରବନ ଓ ଅଧିକ ଜଳରେ ଭରିଥିବା, ସୁସ୍ଥ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ଗୋମାଉଁଥିବା ଗ୍ରାମ ଭିତରେ ଦେଖିଲେ। ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ରାଜାମାନଙ୍କ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମନ୍ତ୍ର ଚାନ୍ତର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଁରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ, ଉତ୍ତମ ଓ ଉଦ୍ୟାନରେ ଭରିଥିବା ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ମାନେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏଠି ରାଘବ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିଲା, ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ, ଅପସ୍ପୋଟ ଓ ଋଷିମାନେ ବାସ କରୁଥିବା। ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ଓ ଅନନ୍ଦିତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା, ପବିତ୍ର ନଦୀ ପାଖରେ ହ୍ରଦ ଥିଲା। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ତାହାକୁ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲେ; ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ନାରୀମାନେ ସଦା ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ଶତ ଶତ ଦିବ୍ୟ ଖେଳସ୍ଥଳ, ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମହ୍ରଦ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ତୋଳିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଥିଲା। କେଉଁଠି ନଦୀ ଜଳ ତାରଙ୍ଗ ଭେଦର ହସ ହସୁଥିଲା, ଫେନ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ହସ; କେଉଁଠି ଜଳ ଚୁଡ଼ା ହୋଇଥିଲା, ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଭୂମିକୁ ଚକ୍ରାକାର ଜଳ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲା। କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର ଥିଲା, ଅନ୍ୟଠି ବେଗବାହି ଧାରାରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଥିଲା; କେଉଁଠି ଗମ୍ଭୀର ହୁଁକାର, ଅନ୍ୟଠି ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଥିଲା। କେଉଁଠି ଦେବତା ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ତାହା ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମରେ ତେଜିଥିଲା; ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତୃତ ଚାଲିଥିଲା, ଅନ୍ୟଠି ତଟ ଶୁଦ୍ଧ ବାଳୁରେ ଢାକି ଥିଲା। ତଟରେ ହଂସ, କୁମ୍ଭୀ, ଚକ୍ରବାକ ଚିତ୍କାର ଶବ୍ଦ ହୋଇଥିଲା; ସଦା ମଦୋନ୍ମତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ଭରିଥିଲା। କେଉଁଠି ତଟବୃକ୍ଷ ମାଳା ପରି ଶୋଭା ଦେଇଥିଲା; ଅନ୍ୟଠି ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମରେ ଢାକି ଥିଲା, କେଉଁଠି ଲୋଟସ ଗୁଛରେ ଭିଡ଼ ଥିଲା। କେଉଁଠି କୁମୁଦ ମୁଖୁଳର ଗୁଛରେ ଶୋଭା ଦେଇଥିଲା; ଅନ୍ୟଠି ମଦୋନ୍ମତ ଫୁଲର ରେଣୁରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। କିଛି ସ୍ଥାନରେ ମାଟି ଦୂଷ୍ୟ ନଥିଲା, ମଣିର ତେଜରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା; ତଟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଏବଂ ଦିଗ୍ଗଜ ହାତୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେଠି ଦିବ୍ୟ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କ ହୁଁକାରରେ ନଦୀ ତଟ ତରଙ୍ଗିତ କରୁଥିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାର ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି, ଏହି ଗଙ୍ଗା ଅଳଙ୍କାର ବିନା ମଧ୍ୟ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲା। ଫଳ, ଫୁଲ, କିଶଳୟ, ଝାଡ଼ ଓ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିଲା; ତାହା ଶୁଶୁକ, ମଗର, ଏବଂ ସର୍ପମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣ ଉଦ୍ଭୂତ, ନିର୍ମଳ ଓ ପାପନାଶିନୀ; ଶିବଙ୍କ ଜଟା ଠାରୁ ପତିତ, ସାଗର ତେଜରେ ଉଜ୍ଵଳ। ବଳଶାଳୀ ରାମ ଗଙ୍ଗାର ତଟକୁ ଆସିଲେ, ଯାଁଠାରେ କୁମ୍ଭୀ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରିଙ୍ଗିବେରପୁର ନଗର ନିକଟରେ।