ରାମ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଦିନ ବିତାଉଉଥିବା ପଥରେ ଆଗେ ବଢି ଚାଲିଲେ। ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସକାଳର ପବିତ୍ରତାକୁ ପୂଜା କରି, ସେ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଆଗକୁ ଯାଇଲେ। ତେଜ ଗତିରେ ଗୋଡ଼େ ଦୂର ସୀମା ଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଚାଲି ଯାଇଥିଲେ, ଏହି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକୁ ଦେଖିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗତି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଥିଲା, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଏକ ତୀର ହାଣିବା ପରି। ଏହି ଗ୍ରାମରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ: “ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା! ତାଙ୍କ ଅଭିଲାଷାରେ ପଡି ଯାଇଛନ୍ତି।” ଲୋକମାନେ କହିଲେ: “ଆଜି କୈକେୟୀ କଠୋର, ପାପି, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ବନ୍ଧା; ସେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି ଦାୟାହୀନ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ରାଜାଙ୍କର ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଦୟାଳୁ ଓ ଶିଳ୍ପୀ ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟରେ ନିର୍ବାସନ କରି ଦେଉଛି। ଜନକର ଧନ୍ୟ କନ୍ୟା ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ?” ଏହି ଲୋକମାନେ ଆଉ କହିଲେ: “ଦଶରଥ ରାଜା ଅନୁରାଗ ଶୂନ୍ୟ, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏହି ଦୁଃଖଦ କଥା ଶୁଣି, କୋଶଳର ବୀର ନାୟକ ରାମ ତେଜ ଗତିରେ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ। ପରେ ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଭରା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଦିଗରେ ଯାଇଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ, ସେ ଶୀତଳ ଜଳ ଭରା ଏବଂ ତୀରରେ ଗୋଧନ ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗରେ ଚାଲିଲେ। ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାମ ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୟୂର ଓ ହଂସର କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏଉଁପରି ଯାତ୍ରା କରି, ରାମ ଭାଇଦେହୀକୁ ଦେଖାଇଲେ, ମନୁ ରାଜା ଜଣେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁ ଦେଇଥିବା ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ଫଳିଫୁଲି ଥିଲେ। ରାମ ପୁନିପୁନି ସାରଥିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ତାଙ୍କ ମଦମସ୍ତ ହଂସର ଶବ୍ଦ ପରି ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “କେବେ ମୁଁ ସରୟୂ ତୀରର ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ପୁନି ଫେରିବି, ମା ଓ ବାପା ସହିତ ଏଉଁଠି ଘୁଞ୍ଚିବି ଓ ଶିକାର କରିବି?” “ମୁଁ ଏହି ଶିକାର ଅପେକ୍ଷା ଅତିରିକ୍ତ ଆଶା କରୁନାହିଁ; ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାରା ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥିବା।” “ଏହି ଜଗତରେ ଅରଣ୍ୟ ଶିକାର ରାଜା ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଛି, ଏବଂ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଲୋକମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ରାମ ସାରଥିକୁ ମୃଦୁ କଥା କହି, ତାଙ୍କ ପଥରେ ଆଗକୁ ଚାଲିବା ପ୍ରତ୍ୟାୟ ଦେଲେ। ଏଉଁପରି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଚାଳିଶ ଶର୍ଗର ଶେଷ ହେଲା, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ପ୍ରଥମ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶ। ପରେ, କୋଶଳର ରମ୍ୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ଜୋଡି ହାତରେ ସାରଥିକୁ ଆୟୋଧ୍ୟା ଦିଗରେ ଯାଇଥିବା ସମୟରେ କହିଲେ: “ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର ଆୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରକ୍ଷିତ, ଏବଂ ତୁମେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମେ ଓ ତୁମେ ଥିବା ଦେବମାନେଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର ଋଣ ଶେଷ କରି ଅରଣ୍ୟ ନିର୍ବାସନ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପରେ, ମାଁ ଓ ବାପା ସହିତ ପୁନି ତୁମେ ଦେଖିବି।” ଏହି କଥା କହି, ରାମ ଅଶ୍ରୁଭରା ଆଖିରେ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ମୁହଁରେ ଜନପଦ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତମେ ମୋତେ ଯଥାଯଥ ଦୟା ଓ କୃପା ଦେଉଛ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସହିଷ୍ଣୁତା ଅପରାଧ ଠାରୁ ବି ଖରାପ। ଏବେ ତମେ ତୁମେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଯାଉ।” ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇ ଏଉଁଠାରେ ଏଉଁଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ବିରତ ଅଭିଲାଷାରେ ଲୋକମାନେ ଅଣସ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ, ରାଘବ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏଉଁପରେ ସେ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲୋକମାନେ ବସୁଥିଲେ, ଭୟ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ। ସେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରଚୁର ଜଳ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା, ଗୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଉପସେବିତ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ। ମାନବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ରାଜାମାନେଙ୍କର ମହିମା ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦ ଓ ଫୁଲିଥିବା ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ଅନେକ ଉଦ୍ୟାନ ଭରିଥିବା ସୁନ୍ଦର ଅଞ୍ଚଳରେ, ନିଶ୍ଚଳମନ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ରାଜ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯାହା ରାଜାମାନେଙ୍କ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ସେଠାରେ ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ଧାରା ରହିଛି, ପବିତ୍ର ଓ ନିର୍ମଳ, ଅଳଗା ଏବଂ ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କରେ ଶ୍ରମ କରୁଥିଲେ। ସେ ନଦୀ ଦିବ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ଆପ୍ସରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ହ୍ରଦମାନେ ଉପସେବନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସଦା ଉପସେବନ କରୁଥିଲେ। ସେ ନଦୀ ଶତ ଶତ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ, ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଦିବ୍ୟ ପଦ୍ମ ହ୍ରଦ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଉପଯାଇଥିଲା। ଏଉଁଠି ନଦୀ ଜଳର ଝାପ ଶବ୍ଦରେ ହସୁଥିଲା, ତାଙ୍କ ହସ ଫେନ ପରି ଶୁଭ୍ର; କେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଜଳ ଚୁଡ଼ା ପରି ହୋଇଥିଲା, ଅନ୍ୟଠାରେ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। କେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ଜଳ ଶାନ୍ତ ଓ ଗଭୀର; ଅନ୍ୟଠାରେ ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ଉତ୍ପାତ; କେଉଁଠାରେ ଗମ୍ଭୀର ଗୁଞ୍ଜନ, ଅନ୍ୟଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ। କେଉଁଠାରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ପଦ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ; କେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ତୀର ଚଉଡ଼ିଆ କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ଆଛି, ଅନ୍ୟଠାରେ ଶୁଭ୍ର ତୀର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ।