ରାମଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ନାରୀମାନେ ଏମିତି ବିଷଣ୍ଣ ହେଇ ପଡିଲେ, ଯେଉଁପରି ନିଜ ପୁଅ ବା ଭାଇକୁ ଦୂରେ ପଠାଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ କେତେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ଶାନ୍ତ ସାଗର ପରି ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଜଳ ଅପସାରି ଯାଇଛି। ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ସବୁ ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଭରା ଅବସ୍ଥାରେ, ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ରାମ, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ପରି, ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଦୂର ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ନିରନ୍ତର ନିଜ ପିତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ପକାଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ଶୁଭ ରାତି ପରିଅାଉ ଗଲା, ସେ ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜା କରି ରାଜ୍ୟର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ରାମ ତୁରନ୍ତ ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଅଗ୍ରଗତି କଲେ, ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାରେ ଚାପି ଧନୁର୍ବାଣ ଦାଗାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଗ୍ରାମ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ— “ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାର ପ୍ରଭାବରେ ଆସିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ହେଉ। କୈକେୟୀ ଆଜି ନିଷ୍ଠୁର, ପାପି, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଛନ୍ତି, ସେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ଦୁଃଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମପରାୟଣ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାଳୁ ଓ କର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁଅକୁ ବନ ନିବାସ ପାଇଁ ପଠାଇ ଦେଇଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଶୀତା, ଯିଏ ସଦା ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ? ଦଶରଥ ରାଜା ଏକାଉଥିବା ଦୟା ନାହିଁ, ସେ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ, କୋଶଳର ନାୟକ, ତୁରନ୍ତ ଅଗ୍ରଗତି କଲେ। ପରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେ ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଗୋମାନ୍ୟ ତୀରରେ ଗୋମତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଶୀଘ୍ର ଘୋଡାରେ ଚାପି ଗୋମତି ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାମ ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୟୁର ଓ ହାଁସର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ଏଉଁଠି ରାମ ଭାଇଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମି ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମନୁ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏଉଁଠି ଏକ ଉନ୍ନତ ରାଜ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଚାରିଅପାଟି ରଥୀକୁ ଆବାହନ କରି, ତାଙ୍କ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ— “କେବେ ମୁଁ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ସରୟୂ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫେରିବି, ମାତା ଓ ପିତା ସହିତ ଏଉଁଠି ଚରଣ କରିବି, ଶିକାର କରିବି? ମୁଁ ଶିକାର ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା କରେ ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏହି ଜଗତରେ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅତି ମূল୍ୟ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଜଗତରେ ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଶିକାର ଉଚିତ ସମୟରେ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାର ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଏପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ରାମ ଚାରିଅପାଟିକୁ ମଧୁର କଥା କହି ଏହି ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ଏଉଁଠି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନନ୍ଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ବିଶାଳ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ବଡ ଭାଇ ରାମ ନିଜ ହାତ ଜୋଡି ଚାରିଅପାଟିକୁ କହିଲେ— “ହେ ଆୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରକ୍ଷିତ ସ୍ବର୍ଗ ସମ ନଗର, ଏବଂ ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ରହୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ମୋର ନମସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କର। ଯେତେବେଳେ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେବ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ ମୁକ୍ତ ହେବି, ମୁଁ ମାତା ଓ ପିତା ସହିତ ତୁମକୁ ପୁନଃ ଦେଖିବି।” ତାପରେ ରାମ ଲାଲ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ନେଇ, ଦାହିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ବିଷଣ୍ଣ ମୁହଁରେ ଜନପଦର ଲୋକମାନେ କୁ କହିଲେ— “ତୁମେ ମୋତେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦୟା ଓ ଉପକାର ଦେଖାଇଛ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବା ଅପରାଧ ଠାରୁ ଅଧିକ ଖରାପ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଯାଅ।” ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିପୁଳ ହୁଏ, ଏଉଁଠି ଏଉଁଠି ଦଣ୍ଡାଇ ରହିଗଲେ। ସେମାନେ ଏପରି ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଯେଉଁପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରାତି ଆସିବା ସମୟରେ ଲୁଚିଯାଏ। ଏଉଁଠି ରାମ ଉନ୍ନତ ଧାନ ଓ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମବାନ୍ଧ ଲୋକମାନେ ରହୁଥିଲେ, ଭୟ ନଥିଲା, ଶୋଭାବନ୍ତ ଏବଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଗ୍ରାମ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପାରେ ଶୋଭିତ, ଅପରିମିତ ଜଳ ରହିଥିଲା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକମାନେ ଏଉଁଠି ଥିଲେ, ଗୋମାନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୋଇଥିଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ରଥରେ ରାଜାମାନେ ନିର୍ମିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ, ସଫଳ ଓ ଶୋଭାମୟ ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ଉତ୍କଳ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଘେରା, ରାମ ରାଜ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ରାଜାମାନେ ଭୋଗ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏଉଁଠି ରାଘବ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତିନିଟି ଧାରାରେ ଜଳ ପ୍ରବାହିତ, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଅଘ୍ରା ଓ ଋଷିମାନେ ଏଉଁଠି ବସୁଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ଆପ୍ସରାମାନେ ଏଉଁଠି ମନ୍ଦାକ୍ରନ୍ତ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଏଉଁଠି ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ, ନାଗ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ନାରୀମାନେ ଏଉଁଠି ସଦା ବସୁଥିଲେ। ଏଉଁଠି ଶତ ଶତ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାସ୍ଥଳ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା, ଦଶ ଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ କମଳ ହ୍ରଦ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଉତ୍କଳ ହୋଇଥିଲା। କେତେଠି ନଦୀ ଜଳ କ୍ଷୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗର ଗୁଞ୍ଜନରେ ହସୁଥିଲା, ତାର ହସ ଫେନ ପରି ଶୁଭ୍ର ଥିଲା; ଅନ୍ୟଠି ତାର ଜଳ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଥିଲା, କେତେଠି ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା।