ଅୟୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅନ୍ୟରକମ ଦୃଶ୍ୟ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ଓ ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ନ ଥିଲା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେପରି ତାରାମଣ୍ଡଳ ବିହିନ୍ନ ଆକାଶ। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନାରୀମାନେ ଏପରି କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ପ୍ରବାସରେ ଯାଇଥିବାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରାଯାଏ। ସେମାନେ ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏପରି ନିରବ ହୋଇଯାଇଥିଲା ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ସାଗର ଯାହାର ଜଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଟିଯାଇଛି; ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ବଜାର ବନ୍ଦ ଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ, ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ, ମାନବମଧ୍ୟରେ ବଘ୍ନ ସମାନ ଶୂରବୀର ରାମ, ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ସବୁବେଳେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହୋଇଗଲା; ରାମ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜା କଲେ ଓ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ଦୂରସୀମା ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ, ଏହାକୁ ଦେଖି ଯାଉଥିଲେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ତୀର। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କର ଆବାଜ ଶୁଣିଲେ: “ଦୁଃଖ ହେଉ, ଦଶରଥ ରାଜା, ଯିଏ ଅପେକ୍ଷାର ଶିକାର ହୋଇଛନ୍ତି। ଆଜି କୈକେୟୀ କେତେ ନିଷ୍ଠୁର, ପାପିଷ୍ଠ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି; ସେ ସମସ୍ତ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି। ସେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ ଓ କର୍ମଠ ପୁଅଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବାସକୁ ପଠାଇଛି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ସଦା ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ସୀତା, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ? ହା, ଦଶରଥ ରାଜା କେତେ ନିଷ୍କପଟ, ସେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଦୋଷରହିତ ପ୍ରିୟପୁଅ ରାମଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି।” ଏହି ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୋଶଳପତି ଶୂରବୀର ରାମ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଦ୍ରୁତ କଲେ। ପରେ ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ବହିଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଦିଗେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେ ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଗାଈ ଚରାଉଥିବା କୂଳ ବିଶିଷ୍ଟ ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ସାଗର ଦିଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାମ ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଉପରେ ଚାଲିଗଲେ, ଯାହା ପିକ ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ଏହା ସମୟରେ ରାମ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ ସେଇ ଉତ୍ତମ ଭୂମି, ଯାହା ରାଜା ମନୁ ଦ୍ୱାରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଅନେକ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା। ଏହିପରି ଯାତ୍ରା କାଳରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ରଥୀ ସାରଥିଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁ କଣ୍ଠ ମଦମତ୍ତ ହଂସର ନିକଟ ଶବ୍ଦ ସମାନ। ସେ କହିଲେ, “କେବେ ମୁଁ ପୁନି ସରୟୂ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଫୁଲେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିବି, ମାତା ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ଶିକାର କରିବି?” ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଶିକାର କରିବା ପ୍ରତି ମୋର ଅତ୍ୟଧିକ ଆଗ୍ରହ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଯାହା ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର ରାଜା ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ସମୟ ଅନୁସାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଭାବରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ସେ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉନଅଞ୍ଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। କୋଶଳ ରାଜ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭୂମି ଅତିକ୍ରମ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ହସ୍ତ ଯୁଗଳ ମିଳାଇ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଏ ଅୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ରକ୍ଷିତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର, ତୁମକୁ ଓ ଏଠାରେ ବସିଥିବା ଓ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଯେବେ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେବ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର କୌଣସି ଋଣ ରହିବ ନାହିଁ, ସେବେ ମୁଁ ମୋର ମାତା ପିତାଙ୍କ ସହିତ ପୁନି ତୁମକୁ ଦେଖିବି।” ଏହିପରି କହି, ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ, ଦୁଃଖ ଭରା ମୁହଁ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ସେ ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଯେପରି ଦୟା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଖାଇଛ, ସେ ଉପଯୁକ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦୁଷ୍ଟତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ। ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚଳ।" ଏହିପରି ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଲୋକମାନେ ଭୟାନକ ଭାବେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏଠି ସେଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହିପରି ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ମନରେ ଆଶା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଗଲା; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ଯାତ୍ରା କରି, ରାମ ଏମିତି ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଧାନ ଓ ଧନ ସମୃଦ୍ଧି ଥିଲା, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ନିର୍ଭୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳୀ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ ଏହି ଗ୍ରାମ ଉଦ୍ୟାନ, ଆମ୍ବ ତୋଟା, ପ୍ରଚୁର ଜଳ, ସୁଖୀ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ, ଏବଂ ଗୋଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାମ ଏହି ରାଜାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି ରଥରେ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ରଚାର କରୁଥିଲେ। ଏହି ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଭୂମି ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ରାଜ୍ୟର ଶୋଭା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏହି ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏଠି ରାଘବ ଦେଖିଲେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ତିନି ଧାରାରେ ବହୁଥିଲେ, ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ଅଘାସ୍ପଦ ଓ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ନିକଟରେ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆପ୍ସରାମାନେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଏବଂ ଜଳାଶୟ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲା।