ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ସଦା ପ୍ରଥମେ ମିଠା ଭାବରେ, ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୋମ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ପୁରୁଷସିଂହ, ମତ୍ତ ହସ୍ତୀ ପଦଚାଳିରେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେ ମହାରଥୀ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ଏପରି ସ୍ନେହ ଓ ଶୋକରେ ଦগ୍ଧ ହୋଇ, ଅଯୋଧ୍ୟାର ନାରୀମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପରି ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବିଳାପ କରି ଚିତ୍କାର କରିଥିଲେ। ଘରେ ଘରେ ନାରୀମାନେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ନଗରର ଅଗ୍ନି ଝାଲିଗଲା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ କଥାବାର୍ତ୍ତା ବନ୍ଦ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଅଯୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା। ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ନିରବ ହେଲା, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ଶରଣ ନ ଥିଲା, ଅଯୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଗଲା। ଏପରି ଭାବେ, ନାରୀମାନେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପୁଅ ବା ଭାଇ ବିଦେଶଗତ ହେଲେ ଯେପରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ଅବାକ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତଥାପି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଶୋକ ଅଧିକ ଥିଲା। ଅଯୋଧ୍ୟା ଏପରି ନିରବ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ସାଗରରୁ ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି; ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଛି, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ଏପରି ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଦୁଃଖରାତ୍ରୀର ଶେଷ ଅଂଶରେ, ରାମ, ପୁରୁଷସିଂହ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୂର ପଥ ଅତିକ୍ରମ କରି ଯାଉଥିଲେ। ଶୁଭ ରାତି କଟିଗଲା, ସେ ପୂର୍ବାହ୍ନ ଉପାସନା କରି ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଗାଁ ଏବଂ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଧାଇଥିବା ତୀର ପରି ଏଗଲେ। ସେ ଗାଁ ଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ – “ଦୁଃଖ ହେଉ, ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ଅନୁଚିତ କାମ କରିଛନ୍ତି। କୈକେୟୀ କଠୋର, ପାପିଷ୍ଠା, ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ସେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି, ଦୟାହୀନ କାମ କରୁଛି। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରେଷଣ କରିଛି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେ କେମିତି ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ଦଶରଥ ରାଜା ସ୍ନେହହୀନ, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ରାମଙ୍କୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା ଶୁଣି, ରାମ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ତାପରେ ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ବହୁଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ, ସେ ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ବଂଶୀ ଚରାଇଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସାଗର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୟୂର ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ଭଲ ଫସଲ ଓ ଅନେକ ରାଜ୍ୟରେ ଭୂଷିତ ମଣ୍ଡଳ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ – ଏହି ଭୂମି ପୂର୍ବରୁ ମନୁ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ପୁନଃପୁନି ରାମ, ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ – “ମୁଁ କେବେ ପୁନି ସରୟୂ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିଯିବି? ମାତା, ପିତାଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଶିକାର କରିବି?” ସେ କହିଲେ, “ମୋତେ ଶିକାର ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାରା ସଂସାରରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ ଆନନ୍ଦ ଦାୟକ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” ଏହିପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମଧୁର ଭାବେ ସାରଥିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ପଥେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ, ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ କୋଶଳ ଦେଶ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଜୋଡ଼ାହାତରେ ସାରଥିଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଅଯୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ନଗର, ଏହିଠାରେ ରହୁଥିବା ଦେବତାମାନେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ଯେତେବେଳେ ମୋର ଅରଣ୍ୟବାସ ଶେଷ ହେବ, ରାଜାଙ୍କ ଋଣ ଶୋଧିବା ପରେ, ମୁଁ ମୋର ମାତା, ପିତା ସହ ତୁମକୁ ପୁନି ଦେଖିବି।” ତାପରେ, ଲାଲ ଚକୁ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଭରି, ଡାହାଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଜନପଦ ଜନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଯେପରି ଦୟା ଓ ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଇଛ, ଏହା ଅତି ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖ ଦେଖିବା ଅପରାଧରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ, ଏବେ ତୁମେ ତୁମର କାମ ସଫଳ କରିବାକୁ ଯାଅ।” ଲୋକମାନେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ପରିକ୍ରମା କରି, ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରି ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଗଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଲୋକମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶାରେ ବିଳାପ କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଘବ ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ରାତି ଆସିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତରିତ ହୁଏ। ପରେ ସେ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଗାଁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧାନ ଓ ଧନ ସମୃଦ୍ଧି, ଦାନଶୀଳ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ, ଭୟ ନଥିଲା, ଶୋଭାବାନ୍ ଏବଂ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଥିଲା। ଉଦ୍ୟାନ, ଆମ୍ବ ତୋଟା, ପ୍ରଚୁର ଜଳ, ସୁଖୀ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ, ଗୋମାତା ଦ୍ୱାରା ଉପସେବିତ ଏହି ଗାଁ ଦେଖିଲେ। ପୁରୁଷସିଂହ ରାମ, ରାଜାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂମି ମାଧ୍ୟମରେ ଚାଲିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଜପ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସେ ଆନନ୍ଦମୟ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ, ଶୋଭାମୟ ଦେଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଚମତ୍କାର ଉଦ୍ୟାନ ଥିଲା, ଏହି ଦେଶ ରାଜାମାନଙ୍କ ଭୋଗ୍ୟ ଥିଲା। ସେଠାରେ ରାଘବ, ଦିବ୍ୟ ତ୍ରିଧାରା ଗଙ୍ଗା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, କୁଶ ଓ ଅଗ୍ରସ୍ତ ଶୂନ୍ୟ, ଏବଂ ମୁନିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିତ୍ୟ ବିହାର କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା।