ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଦିନରେ ନଗର ଜନନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠି ନୟା ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହେଉଛୁ, ବିଷ ପାନ କର; ଅଥବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର; ନାହିଁ ହେଲେ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଗୁମ ହେଇଯିବ।" ରାମ, ଜଣେ ନିର୍ଯ୍ୟାସ ଅପରାଧରେ ବନବାସକୁ ବାଧ୍ୟ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଏହା ଏଭଳି ଯେ, ଜଣେ ଶିକାରୀ ପାଖରେ ପ୍ରାଣୀ ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରାମ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ—ସେ ମିଠା ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ଭଲ। ଏହି ପୁରୁଷସିଂହ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ପଦଚାଳାରେ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଲଙ୍କୃତ କରିବେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଭଳି ଆରଣ୍ୟରେ ଚାଲିବେ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଜନନୀମାନେ କାନ୍ଦିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବାର ଭୟରେ ଅନ୍ତର ଭରିଗଲା। ଘରେ ଘରେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ, ଆଲୋଚନା ଓ କଥାବାର୍ତା ଥମିଗଲା, ନଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବ୍ୟାପାରୀମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଅପରିଚାଳିତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯିବା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତାରା ନଥିବା ଆକାଶ ଭଳି ହେଇଗଲା। ରାମ ପାଇଁ ଶୋକରେ ଜନନୀମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇକୁ ବିଦାୟ କରିବାର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର ଭରି ଗଲେ; ନିଜ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ କାନ୍ଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ନିରବ ହେଇଗଲା, ଯାହାର ଜଳ ହଟିଯାଇଛି; ଗୀତ, ପର୍ବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ନିରବ; ଆନନ୍ଦ ହରାଇଜାଇଛି, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ରାମ ପାଇଁ ଅନ୍ତର ଭରି ଜନନୀମାନେ ଶୋକ କରିଲେ, ଏହା ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। ରାମ, ପୁରୁଷସିଂହ, ଏହି ଅବଶିଷ୍ଟ ରାତିରେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଯାତ୍ରା କରି କରି ଶୁଭ ରାତି ଉତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ସେ ନବଉଷାକୁ ପୂଜିଲେ ଓ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଗଲେ। ଦୂର ସୀମା ଥିବା ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦୂର୍ଗମ ଭଳି ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାର ତୀର ଭଳି। ସେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ: "ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଳାଷାରେ ବିନାଶ ହୋଇଛନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା।" "କୈକେୟୀ ଆଜି ନିଷ୍ଠୁର, ଦୁଷ୍ଟ, ଅପରାଧୀ; ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।" "ସେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମପୁତ୍ର ରାମକୁ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ, ଶ୍ରମୀ, ବନକୁ ନିର୍ବାସନ କରିଛି।" "ଜନକଙ୍କ ଧନ୍ୟ କନ୍ୟା ସୀତା, ଯେଉଁଠି ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖ କେମିତି ଭୋଗିବେ?" "ଦଶରଥ ରାଜା ଅନୁରାଗ ହୀନ, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପ୍ରିୟପୁତ୍ର ରାମକୁ ପ୍ରଜା ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।" ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାମ, କୋଶଳର ନାୟକ, ଦୃତ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଭରିଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆବସ୍ଥିତ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଲେ, ଏହାର କୁହୁଡ଼ା ଜଳ ଓ ତୀରେ ଗୋବାସୀମାନେ ଥିଲେ, ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ। ଶୀଘ୍ର ଘୋଡାରେ ଗୋମତୀ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘି, ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିଲେ, ଯେଉଁଠି ମୟୂର ଓ ହଂସ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାମ, ବାଇଦେହୀକୁ ଦେଖାଇଲେ, ମନୁ ରାଜା ଯେଉଁ ଭୂମି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏହି ଭୂମି ରମ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାମ, ମଦୋନ୍ମତ ହଂସର ଶବ୍ଦ ଭଳି କଣ୍ଠରେ, ଚାରିଅଁଜଳି ଦେଇ ରଥୀକୁ ଆବାହନ କରି ମଧୁର କଥା କହିଲେ। "ସରୟୁ ତୀରର ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଉ କେବେ ଦେଖିବି, ମାତା ପିତା ସହ ଏଠି ଉଠିବି, ଶିକାର କରିବି?" "ମୁଁ ଶିକାର ପାଇଁ ବେଶି ଆକାଂକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଜଗତରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଗୌରବ କରନ୍ତି।" "ଏହି ଜଗତରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନେ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଲୋକ ଏହାକୁ ଉଚିତ ସମୟରେ ଚାହନ୍ତି।" ଏପରି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ରାମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି ମଧୁର କଥା କହି, ରଥୀକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢିଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ। କୋଶଳ ଦେଶ ଶୋଭାମୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ରାମ, ଚାରିଅଁଜଳି ଦେଇ ରଥୀକୁ ରାସ୍ତାରେ କହିଲେ, "ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ଓ ରହୁଛନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି।" "ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଦେୟ ଶେଷ ହେଲେ, ମୁଁ ମାତା ପିତା ସହ ଆଉ ତୁମକୁ ଦେଖିବି।" ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଲାଲ ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ, ଦୁଃଖ ଭରି ମୁଖରେ, ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋତେ ଯଥାଯଥି ଦୟା ଓ କୃପା ଦେଖାଇଛ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଅପରାଧ ଠାରୁ ବେଶି ଖରାପ—ଏବେ ତୁମେ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଯାଉ।" ଜନପଦବାସୀମାନେ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା ଓ ପରିକ୍ରମା କରି, ଭୟଙ୍କର ଶୋକରେ ଏଠିଏଠି ଦଢ଼ିଥିଲେ। ଏଭଳି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଲାଲସାରେ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ରାତି ଆସିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ଭଳି। ତାପରେ ସେ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଧନ ଭରିଥିବା ଗ୍ରାମ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକ ବସୁଥିଲେ, ଭୟ ନଥିଲା, ଶୋଭାମୟ ଓ ବଳି ଉତ୍ସବ ତଳା ରହିଥିଲା। ସେ ଏହି ଗ୍ରାମଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଆମ୍ବ ତୋପା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରଚୁର ଜଳ ଭରିଥିବା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଲୋକ ଭରିଥିବା, ଗୋପାଳନା କରୁଥିବା ଜନମାନେ ସେବା କରୁଥିବା।