ରାମଙ୍କ ବନବାସକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜଧାନୀ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟର ଛାୟା ପ୍ରବଳ ହେଲା। ନାଗରିକମାନେ ଭାବିଲେ—"ରାମ ଚାଲିଯିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟର ବିନାଶ ନିଶ୍ଚିତ।" କିଛି ଜଣେ ତ ଏପରି କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅପରାଧରେ ତୁମେ ବିଷ ପାନ କର, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କ ପଛରେ ଯାଅ, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଅ।" ସେମାନେ ଅନୁଭବ କରିଲେ ଯେ, "ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ମିଥ୍ୟା ଭାବେ ବନବାସକୁ ପଠାଯାଇଛି, ଏବେ ଆମେ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ପଡ଼ିଛୁ, ଯେପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ଶିକାରୀ ପାଖରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତି।" ସେମାନେ ରାମଙ୍କ ବିଶେଷ ଗୁଣକୁ ମନେ କରିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମୁହଁ, ଦୃଢ଼ ଶରୀର, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ; ସେ ମଧୁର ଓ ଏକଥା ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ବଳଶାଳୀ, ସନ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଦର୍ଶନୀୟ।" ସେମାନେ ଭାବିଲେ, "ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମତ୍ତ ହାତୀର ପଦଚାଳି ସମ, ବନରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେବ।" ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଜନନୀମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଭୟ କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଘରେ ଘରେ ବସି ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନି ନିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଗାଥା ଶାନ୍ତ, ଆୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଆନନ୍ଦ ହରାଯାଇଛି, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ—ଆୟୋଧ୍ୟା ନକ୍ଷତ୍ରହୀନ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ବିପ୍ରଳମ୍ବରେ ନାରୀମାନେ ମନେ କରୁଥିଲେ ଯେ, ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବିଦେଶକୁ ଯାଇଛି; ସେମାନେ ନିଜ ଶିଶୁମାନେ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖିତ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ରାମ ପାଇଁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଅପରିଚଳିତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଯିବା ସହ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ତାହାର ଜଳ ହରାଇଛି। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ମିତାରେ ନାରୀମାନେ ରାମ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯେପରି ଦୁଃଖ କରାଯାଏ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଭାବରେ ରାମଙ୍କ ବିଦାୟରେ ଅବାକ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଓ ନିରବତାରେ ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା; ରାସ୍ତା ଓ ବଜାର ବନ୍ଦ, ଆନନ୍ଦ ହରାଯିଥିଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏଠିରେ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରି ଦୁଃଖ ମଝିରେ, ରାମ—ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତାଙ୍କ ବନବାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ରାତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଥିଲେ, ମନେ ମନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏଭଳି ଚାଲିବା ସମୟରେ ଶୁଭ ରାତି ପରିବାର୍ତ୍ତିତ ହେଲା, ସେ ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜି ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ଦୂର ଦୂର ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାରେ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ସେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ—"ଦଶରଥ ରାଜା କାମବଶ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜା ହେଉ।" ଆଉ କେହି କହୁଥିଲେ, "କୈକେୟୀ ଏଠି ଦିନ କ୍ରୂର, ପାପିଷ୍ଠ, ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ; ସେ ନୀତିର ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରିଛି। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ ଓ ଯଥାର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଉଛି।" "ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ଶୁଭ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?" "ହାୟ, ଦଶରଥ ରାଜା ପ୍ରେମ ହୀନ, ସେ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି।" ଏହି ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶୂରବୀର କୋଶଳାଧୀଶ ରାମ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପରେ ସେ ସୁଧା ଜଳଧାରା ବହାଉଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେ ଶୀତଳ ଜଳର ଗୋମତୀ ନଦୀ ଓ ତାହାର ତଟରେ ଗୋବଂଶ ଚରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସାଗର ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠାରୁ ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ମୟୂର ଓ ହଂସର କୁହୁକାରରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏଠିରେ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ—"ଏହି ଭୂମି ଏକଦା ମନୁ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ବାକୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ବହୁତ ଉନ୍ନତ ଓ ଧନ୍ୟ ଜନପଦ ଅଛି।" ପୁନି ପୁନି ସାରଥିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ମଧୁର ହଂସର କଣ୍ଠସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ମୁଁ କେବେ ପୁନି ଫୁଲେଇଥିବା ସରୟୂ ତଟର ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିବି, ମାତା ପିତା ସହ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଶିକାର କରିବି?" "ମୁଁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଶିକାରର ଆଶା ରଖିନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ସଂସାରରେ ଅତି ଅପୂର୍ବ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।" "ଏହି ସଂସାରରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।" ତାପରେ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ରାମ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ସାରଥିଙ୍କୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ କହି ଆଗକୁ ଯିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏଠିରେ ଶେଷ ହେଲା। ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଜ୍ଞାତା ଭାଇ ରାମ, ଶୋଭାମୟ ଓ ବିସ୍ତୃତ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଯାତ୍ରାରେ ହସ୍ତଜୋଡ଼ି ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏ ଆୟୋଧ୍ୟା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ, ତୁମେ ଏବଂ ଏଠାର ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠିରେ ବାସ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି। ବନବାସ ଶେଷ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଶେଷ କରି, ମୁଁ ପୁନି ମାତା ପିତା ସହ ତୁମକୁ ଦେଖିବି।" ତାପରେ ଲାଲ ଅଞ୍ଚଳ ଆଖିରେ, ଦାହିଣ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁରେ ଜନପଦବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଯେପରି ସମ୍ବେଦନା ଓ ଦୟା ଦେଖାଇଛ, ତାହା ଯଥାଯଥ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସହିଷ୍ଣୁତା ଅପରାଧ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଖରାପ—ଏବେ ତୁମେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କର।" ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଚାରିପାଖରେ ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ।