ଏହି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଅସ୍ବାଗତ, ଚିନ୍ତିତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେଠାରେ କିଏ ସୁଖ ପାଇପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଏବଂ ଅଭିଭାବକତ୍ୱ ବିନା ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ନ ଜନ୍ମ, ନ ଧନ। ଏହି କୈକେୟୀ, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ ଓ ପତିକୁ ଛାଡି ଶକ୍ତି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିଛି, ସେ ନିଜ କୁଳର ଦୂଷଣ ତ, ଅନ୍ୟ କିଏକୁ ଛାଡି ଦେବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦାସ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ; ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ, ନିଜ ପୁଅ ଦେଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ଏହି କ୍ରୁର ନାରୀ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ଅନ୍ୟାୟିନୀ ସହ ବଞ୍ଚିବାକୁ କିଏ ସୁଖୀ ହେବ? ସବୁ ଅସ୍ଥିର, ଅଭିଭାବକ ବିନା, ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁଠି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ରାମ ନିବାସ ଛାଡି ଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନଶ୍ଟ ଆସିବ। ତୁମେ ମୂଲ୍ୟ ହୀନ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଦେଖି, ବିଷ ପିଉ; କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଉ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ନିବାସ ଛାଡି ଗଲେ, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଦିଆ ପଶୁ ଭଳି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଧିକ ବୟସ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁହଁ, ଲୁଚିଥିବା କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଦୀଘ୍ଘ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁ—ସେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ସବୁଠି ମଧୁର ଭାବେ କଥା କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୂଦୁ, ସବୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେ ମାନବସିଂହ, ମଦୋନ୍ମଦ ହାତୀର ପଦଚାଳନା, ବିଶିଷ୍ଟ ରଥୀ, ବନରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ସେ ବନକୁ ଶୋଭା ଦେବେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ ନିଗୃହୀତ ନଗର ନାରୀମାନେ ରୋଇ ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କଲେ। ଘରେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ନାରୀମାନେ ଶୋକ କରିଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଲା। ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଶ୍ୱାସିତ, କଥାବାର୍ତା ଓ କଥା ଶାନ୍ତ, ନଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଚମକିଉଠିଲା। ବ୍ୟପାରୀମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ହାରାଇଯାଇଛି, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ହେଇଗଲା। ଏଭଳି ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ, ନାରୀମାନେ ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ପ୍ରତି ଶୋକ କରି, ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଶୋକ ଅଧିକ ଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ବିଶାଳ ଶୁଣା ସମୁଦ୍ର ଭଳି ନିର୍ବିକ, ସଙ୍ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଶାନ୍ତ, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା। ଏହିଭଳି ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ, ନାରୀମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ପ୍ରତି ଶୋକ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ତିରତାରେ ରୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ଶୁଣା ସମୁଦ୍ର ଭଳି ନିର୍ବିକ, ସଙ୍ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଶାନ୍ତ, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା। ଏହିଭଳି ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ପ୍ରତି ଶୋକ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ତିରତାରେ ରୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଏହିଭଳି ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ପ୍ରତି ଶୋକ କରି, ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ତିରତାରେ ରୋଇ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଏହିଭଳି ଅୟୋଧ୍ୟା ନିର୍ବିକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲା। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଉଁଠି ଶେଷ ହେଲା। ଏପରେ, ମାନବସିଂହ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ କରି, ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କଲେ। ଯାତ୍ରା କରିବା ସମୟରେ ଶୁଭ ରାତି ବିତିଗଲା; ସେ ପବିତ୍ର ଉଷାକୁ ପୂଜି, ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ଦୂର ଅଞ୍ଚଳର ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟ ତ୍ରୁତିକ୍ଷଣରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାରୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣ ଭଳି। ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କହୁଥିବା ଶବ୍ଦ ସେ ଶୁଣିଲେ: “ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ବିନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା!” “ଆଜି କୈକେୟୀ କ୍ରୁର, ପାପି, ଅଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା, ସେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛି।” “ସେ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମିକ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ, ଶ୍ରମୀ ପୁଅକୁ ଅରଣ୍ୟ ନିବାସକୁ ପଠାଇ ଦେଉଛି।” “ଜନକ ନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ?” “ହା, ଦଶରଥ ରାଜା ଅନୁଗ୍ରହ ହୀନ, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ନିର୍ମଳ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି।” ଏହି ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କୋଶଳର ଶୂରବୀର ରାମ ଦ୍ରୁତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ପରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ବହିଥିବା ବେଦଶୃତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ, ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ଗୋବାସୀ ବାଉଳ ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଶୀଘ୍ର ଘୋଡାରେ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ରାମ ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୟୂର ଓ ହଂସର ରବ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ରାମ ଭୈଦେହୀ ଦେଖିଲେ ମନୁ ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦିଆ ମୂଞ୍ଜି ଦେଶ ଏବଂ ଫଳିଥିବା ରାଜ୍ୟ। ଚାରିଅଟ ଚାଳକଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ରାମ, ମଦୋନ୍ମଦ ହଂସର ଶବ୍ଦ ଭଳି ମଧୁର କଥା କହିଲେ। “କେବେ ମୁଁ ଫୁଲିଥିବା ସରୟୂ ତୀର ବନକୁ ଫେରିବି, ମାଁ ଓ ପିତା ସହ ଏଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବି ଓ ଶିକାର କରିବି?” “ମୁଁ ଶିକାର ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏହି ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥିବା।” “ଏହି ଜଗତରେ, ଅରଣ୍ୟରେ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରାଯାଇଛି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଂଗତ ପୁରୁଷମାନେ ଏହାକୁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଚାହନ୍ତି।” ଏପରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାମ, ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଚାରିଅଟ ଚାଳକଙ୍କୁ ମଧୁର କଥା କହି, ଯାତ୍ରା ପାଉଁଥିବା ପଥରେ ନିର୍ଦେଶ ଦେଇ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉଣପଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଉଁଠି ଶେଷ ହେଲା।