ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ନାଗରିକମାନେ ଏମିତି କହୁଥିଲେ—“ଆମ ପ୍ରଭୁ ଯେପରି ମହାପୁରୁଷ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଛାୟା ଆମ ପାଇଁ କେତେ ଶିତଳ ଓ ସୁଖଦାୟକ! ସେ ଏହି ଜନମାନ୍ୟଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବୁ, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କର;”—ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ରମଣୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହୁଥିଲେ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ବନରେ ରାଘବ ତୁମେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ ହୋଇ, ଏହି ଜନମାନ୍ୟଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ। ଏହି ଅସୁଖଦ ଏବଂ ଅସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଘରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକମାନେ ଅଶାନ୍ତ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, କିଏ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ କରେ ଏବଂ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ବିନା ଭାବରେ ଅଧିପତ୍ୟ କରେ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ନା ଛୁଆ, ନା ଧନ। ସେ ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ସମ୍ପଦ ଲାଗି ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲେ—ଏମିତି କୈକେୟୀ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଘରାଣାର ଦାଗ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ କି? ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦାସୀ ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ରହିବୁ ନାହିଁ; ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବିତ, ଆମ ପୁଅମାନେ ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଅଭିଶାପ କରୁଛୁ। ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଉଛି, ସେ ନିଷ୍ଠୁର ନାରୀକୁ ଦେଖି କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ? ସମସ୍ତ କିଛି ଅଶାନ୍ତ, ଅନାଶ୍ରୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱହୀନ; କୈକେୟୀଙ୍କ କାରଣରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସିଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ। ରାମ ବନବାସକୁ ଯିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ରହିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି; ଦଶରଥ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୱଂସ ଆସିବ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ, ବଞ୍ଚିବା ଉପାୟ ନାହିଁ—ବିଷ ପିଉ, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ଏକାନ୍ତକୁ ଯାଅ। ରାମ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ବନବାସରେ ଯାଇ, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ଶିକାର ପ୍ରାଣୀ ଭଳି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ବିରୋଧୀଙ୍କ ନାଶକ, କମଳନୟନ—ସେଇ ରାମ ପ୍ରଥମେ ମିଠା ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦର୍ଶନୀୟ। ସେ ମହାବୀର, ଦ୍ୱିପ୍ରମଦ ହାତୀ ଭଳି ଚାଲି, ସେଉଁଠି ବନକୁ ଶୋଭିତ କରିବେ। ଏପରି ଭାବେ ନାଗରିକ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଘରେ ବସି ରାଘବଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି ଭାବରେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଘରେ ରାଘବ ପାଇଁ ବିଳାପ କରିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁନ୍ୟ, ସେଇ ସହର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଗଲା। ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କର ପଦାର୍ଥ ନିରବ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ହେଇଗଲା। ଏଭଳି ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନାରୀମାନେ ଜଣେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବିଦେଶିତ ହେଲେ ଯେପରି ଶୋକ କରନ୍ତି, ସେମିତି କାନ୍ଦିଲେ; ତାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ ହେଉଥିଲା, ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ହେଉଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ବିଶାଳ ଶୁଷ୍କ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ନିରବ ହୋଇଗଲା, ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ବଜାର ବନ୍ଦ ହେଲା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଭରା ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ, ମହାବୀର ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମନେକରି ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ ଶୁଭ ରାତି କେତେ ଯାଇଗଲା; ସେ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜି ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କଲେ। ଗାଁ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ବନ ଦେଖିବା ସହ ବେଗରେ ଚଳି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାର ତୀର ଭଳି ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କ କାନରେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କହୁଥିବା କଥା ପଡ଼ିଲା—"ଦଶରଥ ରାଜା ଆସକ୍ତିରେ ଏପରି ଲଜ୍ଜାଜନକ କାମ କଲେ। ଆଜି କୈକେୟୀ ନିଷ୍ଠୁର, ପାପିନୀ, ଅଧର୍ମରେ ବନ୍ଧା, ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, କଠୋର କାମ କରୁଛି। ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ, ଅନୁଶୀଳନଶୀଳ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଦେଲେ। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ଦଶରଥ ରାଜା କିପରି ନିଷ୍ଠୁର ହୋଇ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?" ଏଭଳି ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କହୁଥିବା କଥା ଶୁଣି ଶୂରବୀର କୋଶଳାଧିପତି ରାମ ଦ୍ରୁତ ଚଳିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହାପରେ ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ବହାଉଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷି ବସୁଥିବା ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେ ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯାହାର ଜଳ ଶୀତଳ ଓ ତଟ ଗୋବଂଶରେ ଭରିଥିଲା, ସେ ମହାସାଗର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଗୋମତୀ ଅତିକ୍ରମ କରି ରାମ ସ୍ୟନ୍ଦିକା ନଦୀ ବାହାରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୟୂର ଓ ହଂସର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ—"ଦେଖ, ଏହି ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଏକଦା ମନୁ ରାଜା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ଏଠି ଅନେକ ରାଜ୍ୟ ଫଳିଆଉଛି।" ପୁନିପୁନି ସାରଥିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଷ୍ଟ କରି, ମଦୋନ୍ମତ ହଂସର ସ୍ୱର ଭଳି ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ରାମ କହିଲେ—"ମୁଁ କେବେ ପୁନି ସରୟୂ ପାର୍ଶ୍ୱର ଫୁଲେଇଥିବା ବନକୁ ଫେରିବି, ମାତା ପିତା ସହ ଏଠି ଘୁରିବି ଓ ଶିକାର କରିବି?" ମୁଁ ଶିକାର ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଏ ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଓ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ଗର୍ବ କରନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଶିକାର ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ନିମିତ୍ତ କରାଯାଇଛି, ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଲୋକ ଏହାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି।" ଏଭଳି ଉଦ୍ଦେଷ୍ଟ ଜାଣି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାନ ରାମ ମଧୁର କଥା କହି ସାରଥିଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଏହି ମାର୍ଗରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଗଲେ।