ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଥିବା ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କେବେ ଭୟ ନାହିଁ, କେବେ ହାରିବାର ଆଶଙ୍କା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୂରବୀର ଏବଂ ବଳିଷ୍ଠ ବାହୁବଳୀ ରାଘବ ଆଗକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଛାୟା ଅତି ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ; ସେ ଏହି ଜନମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା—ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ନିଗଡା ନଗର ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ। ରାଘବ ଅଟାଳି ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମର ଭଲ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ ହେଇ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର ଭଲ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ। ଏହି ଅସୁଖଦ ନିବାସ, ଅତିଥି ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ଚିନ୍ତିତ ଲୋକମାନେ ଏବଂ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଚିତ୍ତ—ଏଠି କିଏ ଆନନ୍ଦ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଏବଂ ଅପରିଚାଳିତ ଭାବରେ ଶାସନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ନା ପୁଅ, ନା ଧନ। ସେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ପତିଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ବଂଶର କଳଙ୍କ କୈକେୟୀ ଆଉ କିଏକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେନି? ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ଦାସ ଭାବରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଜୀବିତ ଥିବା ସମୟରେ ଆମେ ପୁଅମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ ଭାବିବା। ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ନାରୀ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବାହାର କରିଦେଇଥିବା, ସେଠି ରହିବାକୁ କିଏ ଖୁସି ରହିପାରିବ? କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ, ଅନାଶ୍ରିତ ଏବଂ ନେତୃତ୍ୱହୀନ; ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ନଷ୍ଟ ହେବ। ରାମଙ୍କ ବନବାସରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଜୀବିତ ରହିପାରିବେନି; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଦୁର୍ଗତି ନିଶ୍ଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ମାନ ଏବଂ ଅସୁବିଧାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ ପାନ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ଗଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟାୟରେ ବନବାସ ଦିଆଯାଇ, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ଦେଇଛନ୍ତି, ମାନେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ପଶୁ ଦେଇଦେବା ପରି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗ୍ରଜ ରାମ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠି, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ନୟନ—ସେ ମଧୁର ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ କଥା କହନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ବଳିଷ୍ଠ, ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ପୁରୁଷସିଂହ, ହାତୀର ଚାଲ ଭଳି ଚଳି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ, ସେ ମହାରଥୀ। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଭୟରେ ନଗର ମହିଳାମାନେ ଦୟା ଭରି କାନ୍ତି କରିଲେ। ମହିଳାମାନେ ଘରେ ରାଘବ ପାଇଁ କାନ୍ତି କରୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ୱାସ, କଥା ଏବଂ ଗାଥା ଶାନ୍ତ, ନଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହେଲା। ବ୍ୟାପାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିଶ୍ୱାସ, ଆନନ୍ଦ ହାରାଇଯିବା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ପରି ହେଲା। ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ଦୂରେ ପଠାଯିବା ପରି ଶୋକ କରିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ସାଗର ପରି ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଯାହାର ଜଳ ହଟିଗଲା, ଗୀତ, ପର୍ବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଶାନ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ନଷ୍ଟ, ବଜାର ବନ୍ଦ। ଏଭଳି, ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ମହିଳାମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ଦୂରେ ପଠାଯିବା ପରି ଦୁଃଖ କରିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଥିଲା। ଏହି ଭାବରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଟ୍ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକି ରଚିଥିଲେ। ରାମ, ପୁରୁଷସିଂହ, ରାତିର ବାକି ଅଂଶରେ ଦୂର ଦୂର ଯାତ୍ରା କଲେ, ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଚାଲିଥିବା ବେଳେ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ସେ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜା କରି, ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଦୂର ସୀମା ଥିବା ଗ୍ରାମ ଏବଂ ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡାର ତୀବ୍ର ତୀର ପରି ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ—“ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ଅନୁଗତ ହେଇଛନ୍ତି, ଲଜ୍ଜା!” “ଆହା, ଆଜି କୈକେୟୀ ନିଷ୍ଠୁର, ପାପି, ଦୁଷ୍ଟତାରେ ବନ୍ଧି, ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରୁଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛନ୍ତି।” “ସେ ରାଜାଙ୍କ ସତ୍ତ୍ୱ, ଜ୍ଞାନୀ, ଦୟାଳୁ, ଉଦ୍ୟମୀ ପୁଅକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଦେଇଛନ୍ତି।” “ଜନକଙ୍କ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ କନ୍ୟା ସୀତା, ଯେଉଁଠି ଦିନେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବେ?” “ଆହା, ଦଶରଥ ରାଜା ଅନୁରାଗହୀନ, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦୋଷ, ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଛନ୍ତି।” ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶୂରବୀର କୋଶଳପତି ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ। ଏପରେ, ପବିତ୍ର ଜଳ ବହିଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇଲେ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ପରେ ସେ ଶୀତଳ ଜଳ ଏବଂ ଗୋମାଉଁ ତୀର ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସାଗର ଦିଗକୁ ଗଲେ। ତୀବ୍ର ଘୋଡା ସହିତ ଗୋମତୀ କଟି, ରାମ ସ୍ୟାନ୍ଦିକା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଯେଉଁଠି ମୟୂର ଏବଂ ହାଁର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା। ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ, ମନୁ ରାଜା ଯେଉଁ ଭୂମି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ଉତ୍ତର ଭୂମି ଉନ୍ନତ ରାଜ୍ୟରେ ଭରିଥିଲା। ପୁନିପୁନି ସାରଥିକୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ମଦୋନ୍ମତ ହାଁର ଭଳି ଶବ୍ଦ ଥିବା ରାମ କହିଲେ, “କେବେ ମୁଁ ପୁନି ସରୟୂ ତୀରର ଫୁଲଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଫେରିବି, ମାଁ ଓ ବାପାଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ଘୁଞ୍ଚି ଏବଂ ଶିକାର କରିବି?” “ମୁଁ ସରୟୂ ଜଙ୍ଗଲର ଶିକାର ପାଇଁ ବେସି ଆଶା ରଖିନି; ତଥାପି ଏହି ଆନନ୍ଦ ଜଗତରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜା ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ମହାନ୍ତ କରନ୍ତି।” ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଯାତ୍ରା ଚାଲିଥିଲା, ଏବଂ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭରି ପ୍ରାୟ ନିର୍ଜନ ଜୀବନରେ ବସିଥିଲେ।