କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ନିମନ୍ତେ ଅନନ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଅରଣ୍ୟ, ବିରାଟ ନଦୀ, ବିସ୍ତୃତ ଜଳାବଗ୍ନ ଭୂମି ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶୋଭାରେ ମୁଗ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାର ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ବୋଲି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ। ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁକମ୍ପାରେ, ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ରଙ୍ଗିନ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିଲେ। ପାହାଡ଼ରୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରିପଡ଼ୁଥିଲା, ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ରଙ୍ଗିନ ଝରଣା ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉପରେ ଥିବା ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ କେବେ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ଏହି ଶୂରବୀର ଦୀର୍ଘବାହୁ ରାଘବ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ, ଲୋକମାନେ କହିଲେ- ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ଏପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଛାୟା ଆମ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ, ସେ ଆମ ପାଳକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ସହରର ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ଦେଖି କହିଲେ- ଆମେ ସୀତାଙ୍କ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କ ସେବା କରିବା। ରାଘବ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମେମାନେ ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବାକୁ ଦେଖିବେ, ସୀତା ଏଠାର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବେ। ଏହି ଅସୁଖଦ ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଅସ୍ନିଗ୍ଧ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ୟମନସ୍କ, ସେଠି କିଏ ଆନନ୍ଦ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବେ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ପୁତ୍ର, ଧନ-କିଛିର ମୂଲ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ। ସେ ଯିଏ ଶକ୍ତିପାଇଁ ପୁତ୍ର ଓ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଲଜ୍ଜାର କଳଙ୍କ କୈକେୟୀ ଆଉ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀର ଶାସନରେ ଦାସ ହୋଇ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବୁ ନାହିଁ; ସେ ଯେଉଁଠି ଜୀବନ୍ତ, ଆମେ ପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ ବୋଧ କରୁଛୁ। ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଗତ କରୁଥିବା ଏହି କ୍ରୂର ନାରୀ ସହିତ କିଏ ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମହୀନ ଜୀବନ ବ୍ୟତୀତ କରିପାରିବ? ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ଥିର, ଅନାଶ୍ରିତ ଓ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯାଇଛି; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ରାମଙ୍କ ନିର୍ବାସନ ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ରାଜ୍ୟର ନଶ୍ଟ ନିଶ୍ଚିତ। ଏଇ ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ୟାୟରେ, କିଏ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହିଁବ? ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, ବା ଅନ୍ୟଥା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯା। ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ନିର୍ବାସିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଆମକୁ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, ଯେପରି ଶିକାରୀ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଧରିନେଇଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରତିମୁଖ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, କମଳନୟନ ରାମ—ସେ ସବୁବେଳେ ମଧୁର, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୃଦୁ ଓ ଲୋକପ୍ରିୟ। ଏହି ମହାରଥୀ, ଗଜରାଜ ପରି ଚାଲି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ, ସହରର ଜନନୀମାନେ ଗୃହେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଆଗୁନି ନିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ କାହାଣୀ ଶାନ୍ତ, ସହର ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଥିଲା। ବ୍ୟବସାୟୀମାନଙ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ଆନନ୍ଦ ଅପହୃତ, ଆଶ୍ରୟ ନାସ୍ତ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବା ଭାଇ ପ୍ରେମରେ ଯେପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, ସେପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟା ସମୁଦ୍ର ପରି ନିର୍ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ଆନନ୍ଦ ଅଦୃଶ୍ୟ, ବଜାର ବନ୍ଦ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକ ମଧ୍ୟରେ, ରାମ—ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ—ସେଇ ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଜନକଙ୍କ ଆଦେଶ ସଦା ମନେ ପକାଇ। ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଜାରି ରହିଲା; ଶୁଭ ରାତି ପରିବାର୍ତ୍ତିତ ହେଲା, ସେ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜା କଲେ ଓ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ଦୂର ଦୂର ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ରସର ହେଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାରେ ଆଗୁନିଥିବା ତୀର। ଗ୍ରାମବାସୀମାନେ କହୁଥିବା କଥା ସେ ଶୁଣିଲେ—"ହାୟ, ଦଶରଥ ରାଜା କାମନାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।" "କୈକେୟୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର, ପାପିଷ୍ଠ ଓ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ; ସେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି।" "ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଦୟାଳୁ ଓ କର୍ମଠ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସନ କରିଛନ୍ତି।" "ସୀତା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ, ଏପରି ଦୁଃଖ କିପରି ସହିବେ?" "ଦଶରଥ ରାଜା ପ୍ରଜା ପାଇଁ ନିଜ ଦୋଷହୀନ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି—ସେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସ୍ନେହ ବିହୀନ।" ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ଶୂରବୀର କୋଶଳନାଥ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କଲେ। ପରେ, ଶୁଭ୍ର ଜଳ ବହୁଥିବା ବେଦଶ୍ରୁତି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଯାତ୍ରା କରି ଶୀତଳ ଜଳ ଓ ବଂଶ ଚରାଇଥିବା ତୀର ଥିବା ଗୋମତୀ ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସମୁଦ୍ର ଦିଗରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।