ଏହି ଦୁଃଖର ଘଣ୍ଟାରେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ଲୋକମାନେ ମନେ କରିଲେ—ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିଲେ, ଘର, ଜନାନୀ, ଧନ, ପୁଅ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦର କଣ ଉପଯୋଗ? ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏକା ଏକ ସତ୍ୟପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ଯେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜଙ୍ଗଲରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ନଦୀ, ହାଉଦା, ପୋଖରୀର ପବିତ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସ୍ନାନ କରିବେ, ସେମାନେ ପୁନ୍ୟବାନ୍। ମନୋହର ଜଙ୍ଗଲ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିସ୍ତୃତ ଜଳାଶୟ, ଏବଂ ପାହାଡ଼ର ଚୁଡ଼ା, ସମସ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ। ଯେଉଁ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ରେ ରାମ ପହଞ୍ଚିବେ, ସେଉଁଠି ସେ ଆଗ୍ରହିତ ଅତିଥି ଭଳି ସମ୍ମାନ ପାଇବେ। ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତି ରାମଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଏବଂ ଫଳ ଦେଇ ପ୍ରଶସ୍ତ କରିବ। ପାହାଡ଼ ଦୟାରେ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବେ। ପାହାଡ଼ରୁ ପବିତ୍ର ଜଳ ଝରିବ, ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ରଙ୍ଗିନ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ। ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚ ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଭୟ ନାହିଁ, ପରାଜୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ବଳଶାଳୀ ନାୟକ; ତେଣୁ ସେ ଦୂରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଛାୟା ଆରାମଦାୟକ; ସେ ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଓ ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା—ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ନଗରର ଜନାନୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତିମାନେଙ୍କୁ ଅନେକ କଥା କହିଲେ। ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ନିରାପତ୍ତା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ନିରାପତ୍ତା ଦେବେ। ଏହି ଅସୁଖଦ ଗୃହରେ, ଅନାନ୍ଦ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ଲୋକମାନେ, କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳିପାରିବ? କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କରିବା ଦିନରେ, ଜୀବନର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ନ ପୁଅ, ନ ଧନ। ସେ ନିଜ ପୁଅ ଓ ପତିଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଯାଇଛି—ଏପରି ଅପବିତ୍ର କୈକେୟୀ କିଏଠାରେ ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀ ଅଧୀନରେ ଦାସ ଭଳି ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ନାହିଁ; ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ ଆମେ ପୁଅମାନେ ସହ ରହିବାକୁ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ନାରୀ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅକୁ ବାହାର କରିଦେଇଥିବା, ସହିତ କେଉଁ ଲୋକ ଖୁସିରେ ରହିପାରିବ? ସମସ୍ତ ଅସହାୟ ଓ ନେତୃତ୍ୱହୀନ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଆସନ୍ତା ଦିନରେ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ। ରାମ ବନବାସକୁ ଯିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ବଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଆୟୋଧ୍ୟାର ନାଶ ନିଶ୍ଚିତ। ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଅପୁଣ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛ, ବିଷ ପିଉ, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, ନାହିଁ ତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇଯିବ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଜନାନୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ବନବାସକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଆମେ ଭରତଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛୁ, ଶିକାରୀକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପଶୁ ଭଳି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ, ଶ୍ୟାମ ଚମର, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମୁହଁ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ଭଳି ଚକ୍ଷୁ; ସେ ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମେ ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ବଳଶାଳୀ, ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ମନୋହର। ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ପୁରୁଷସିଂହ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଚାଳ ଭଳି, ଜଙ୍ଗଲରେ ଚରିବା ସମୟରେ ଶୋଭା ଦେଇବେ, ରଥଯୋଧ୍ୟା ମହାପୁରୁଷ। ଏଭଳି ନଗରର ଜନାନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଘରେ ରାଘବଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରିଥିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିବିଗଲା, କଥା ଓ ଆଳୋଚନା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ନଗର ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ ହେଇଗଲା। ବ୍ୟାପାରୀମାନଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଆୟୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ହେଇଗଲା। ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ନଗରର ଜନାନୀମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବାହାରି ଯିବା ଭଳି ଦୁଃଖ କରିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ପୁଅମାନେ ପାଇଁ କାନ୍ଦିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଆୟୋଧ୍ୟା ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ନିରବ ହେଇଗଲା, ଯାହାର ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି; ଗୀତ, ପର୍ବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ନିଶ୍ଚିତ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ବଜାର ବନ୍ଦ ହେଇଗଲା। ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠାଉଁ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣରେ ବାଲ୍ମୀକି ରଚିଥିଲେ। ପରେ, ପୁରୁଷସିଂହ ରାମ ରାତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିଲେ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ସ୍ମରଣ କରି। ସେ ଆଗେ ଆଗେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା; ସେ ପବିତ୍ର ଉଷାକୁ ପୂଜିଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଲେ। ତିନି ଦୂର ଅଞ୍ଚଳର ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲ ଫୁଲିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଦ୍ରୁତ ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ଭଳି। ସେ ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ—"ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ପଡ଼ିଥିବାରେ ଲଜ୍ଜା! ଆଜି କୈକେୟୀ ନିଷ୍ଠୁର, ପାପି, ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧା, ସେ ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି ଅନ୍ୟାୟ କରୁଛି। ସେ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ଧର୍ମିକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାଳୁ ଓ ପରିଶ୍ରମୀ, ତାଙ୍କୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଛି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ସଦା ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା, ବର୍ତ୍ତମାନ କିପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗିବେ? ଦଶରଥ ରାଜା ଅନୁରାଗହୀନ, ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଦୋଷହୀନ ଓ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ରାମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି!" ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାର ଦୁଃଖ, ରାମଙ୍କ ବନବାସ ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କର ବିରହ ଅନୁଭବ ହେଲା।