ଅୟୋଧ୍ୟାର ଘରେ ଘରେ ନାରୀମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏପରି ଥିଲା ଯେ, ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ପତିମାନେ ଉପରେ ଦୁର୍ଭେଦ୍ୟ ବାଣୀ ଛାଡ଼ି ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଦଣ୍ଡ ହାତୀକୁ ବିଦ୍ରାବି ଦିଏ। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—"ଏଇ ଘର, ଏଇ ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ, ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ—ଏସବୁର କ'ଣ ଉପକାର ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି?" ସମସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—"ଧନ୍ୟ ସେ ନଦୀ, ସେ ମହାସରୋବର ଓ ଜଳାଶୟ, ଯାହାର ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଅସ୍ନାନ କରିବେ। ଅରଣ୍ୟ, ମହାନଦୀ, ମାରୁଭୂମି, ଶିଖରବନ୍ଧିତ ପାହାଡ଼ ଏହି ସମସ୍ତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନ୍ଦର ହେଇଯିବ। ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ପହଞ୍ଚିବେ, ସେଠାରେ ସେମାନେ ଆସିଥିବା ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନ କରିବେ।" "ଏକ ଋତୁ ବିରୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଫଳ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେବ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେଖିବେ ରାମ, ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରି ଏହା ଦେଖାଇବେ। ପାହାଡ଼ମାନେ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଧାରା କରି ନିଜର ଚମତ୍କୃତି ଦେଖାଇବେ। ପାହାଡ଼ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କେବେ ଭୟ ନାହିଁ, କେବେ ହାର ନାହିଁ।" "ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାବାହୁ, ବୀର; ତେଣୁ ରାଘବ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଚାଲ, ଆମେ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚଳିବା ଉଚିତ। ଏମିତି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଛାୟା ଶାନ୍ତିଦାୟକ; ସେ ଏହି ଜନମାନେର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।" ସେମାନେ ଏହିପରି କହୁଥିଲେ—"ଆମେ ସୀତାଙ୍କ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କ ସେବା କରିବା। ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ, ଏହି ଲୋକମାନେର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବେ।" "ଏହି ଅପ୍ରିୟ ଘରରେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଅତି ଅଶାନ୍ତି, ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟମନସ୍କ, ସେଠି କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ, ଏବଂ ରକ୍ଷକ ନାହିଁ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ପୁଅ, ଧନ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ସେ କୈକେୟୀ, ସେ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ।" "ଆମେ କୈକେୟୀ ରାଜ୍ୟରେ ଦାସ ଭାବେ ରହିବା ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ, ପୁଅମାନେ ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ଏପରି କଠୋର ଓ ଅନ୍ୟାୟିନୀ ନାରୀ, ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଦେଇଛି, ସେଉଁଠି କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ? ସମସ୍ତ କିଛି ଅବଳମ୍ବନ ବିହୀନ, ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ଏବଂ କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସବୁ ଶିଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ।" "ଯେତେବେଳେ ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଯିବେ; ତାଙ୍କ ପରେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହେବ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅପବିତ୍ରତାରେ, ବଞ୍ଚିଥିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବା ବିଷ ପିଉ, ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, ନହେଲେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯା।" "ରାମ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅନ୍ୟାୟରେ ନିର୍ବାସିତ, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶିକାରକୁ ଶିକାରୀ ହାତରେ ଦିଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମା ମୁହଁ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ ରାମ—ସେ ମଧୁର, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଦର୍ଶନୀୟ।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ପୁରୁଷଶାର୍ଥ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପଦଚାରୀ, ମହାରଥୀ ରାମ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାରୁ କରିଦେବେ।" ଏପରି ଭାବେ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପରି ଭୟ ଭିତରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ। ଘରେ ଘରେ ରାଘବ ପାଇଁ ବିଳାପ ହେଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିବୃତ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ଗଳ୍ପ ନିରବ, ସମଗ୍ର ନଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା। ବ୍ୟବସାୟ ବନ୍ଦ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ଅୟୋଧ୍ୟା ଉପରେ ତାରାହୀନ ଆକାଶ ପରି ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ, ନାରୀମାନେ ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ଚାଲିଗଲା ପରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ, ରାମ ପାଇଁ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ। ଅୟୋଧ୍ୟା ସମୁଦ୍ର ପରି ନିରବ ହେଇଗଲା, ଯେଉଁଥିରୁ ଜଳ ଶୁଖିଯାଇଛି; ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ନିରବ ଓ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ବଜାର ବନ୍ଦ ହେଇଗଲା। ଏପରି ଭାବେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶେଷ ହେଲା। ଏହିପରେ, ପୁରୁଷଶାର୍ଥ ରାମ ରାତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ସ୍ମରଣ କରିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ। ଏଭଳି ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ ହେଲା, ସେ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଚାଲିଗଲେ। ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ସେ ଦୂରସୀମା ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲେଫୁଲିଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଅଟିକି ଅଗ୍ରସର ହେଉଥିଲେ, ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଉଡ଼ିଯାଏ ତିର। ଗ୍ରାମବାସୀମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ—"ହେ ଦୁଃଖ! ରାଜା ଦଶରଥ କାମବଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। କୈକେୟୀ ଏବେ ଦୁଷ୍ଟ, ପାପିନୀ, ଅସଦ୍ବୃତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ସୀମା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ କଠୋର ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ, ଯିଏ ଧାର୍ମିକ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଦୟାଳୁ ଓ ପ୍ରୟତ୍ନଶୀଳ, ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଦେଉଛନ୍ତି। ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା, ଯିଏ ସଦା ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବେ?" ଏହିପରି ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖରେ ଗଢ଼ା, ଆଶାହୀନ ଓ ଅନ୍ଧକାରଯୁକ୍ତ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ।