ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟରୂପ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଗଲା। ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରି ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଉଲ୍ଲାସ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଲାନି; ମାନେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଉଲ୍ଲାସିତ ହେଲାନି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ଜନନୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଦୋଷ ଦେଉଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ସୂଚି ଚୁଇଁ ଦେଉଛି। ସେମାନେ କହୁଥିଲେ: "ଘର, ଜନାନୀ, ଧନ, ପୁଅ, ଆନନ୍ଦ—ଏସବୁର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯଦି ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବାନି?" ଏହି ସମୟରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ସିତାଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅଟୁଟ ଭାବେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ। ଶୋଭାମୟ ଜଙ୍ଗଲ, ବଡ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଜଳାସୟ ଓ ପାହାଡର ପର୍ବତଶିର ରାମଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେବେ। ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ପହଂଚିବେ, ସେଉଁଠାରେ ପାହାଡ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥିରେ ପ୍ରେମ ଭାବରେ ଆଦର କରିବେ। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଓ ଅପରିମିତ ଉପହାର ଦେଇ, ପ୍ରକୃତି ଅପରିଣତ କାଳରେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବ। ପାହାଡରୁ ନିର୍ମଳ ଜଳ ଝରିବ, ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଝରଣା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ। ପାହାଡର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ଭୟ ନାହିଁ, ପରାଜୟ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୀର; ତାଙ୍କୁ ଦୂର ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମାର ଛାୟା ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାଏ; ସେ ଏହି ଲୋକଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଆମେ ସିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ଆପଣମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା—ଏପରି ଦୁଃଖରେ ନାଗରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ। ରାଘବ ଜଙ୍ଗଲରେ ଆପଣଙ୍କର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସିତା ଏହି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ। ଏହି ଅସୁଖଦ ନଗରରେ, ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ମନ ତଳେଇଥିବା ଲୋକମାନେ, କିଏ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଇପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅଧର୍ମରେ ଶାସନ କରିବେ ଓ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ବିନା ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ—ନା ପୁଅ, ନା ଧନ। ଶକ୍ତି ପାଇଁ ନିଜ ପୁଅ ଓ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା କୈକେୟୀ, ଏପରି ଅପବିତ୍ର ଶ୍ରେଣୀର ଦାଗ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦାସ ଭାବେ ରହିବାକୁ ଚାହିବାନି; ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ, ଆମେ ନିଜ ପୁଅ ସହ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ଏହି ନିର୍ଦୟ ଜନନୀ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ନିକାଳିଦେଇଛନ୍ତି—ତାଙ୍କ ସହ ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମ ହୀନ ଜନନୀ ସହ କିଏ ସୁଖରେ ରହିପାରିବ? କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖିତ, ନିର୍ଭର, ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ; ଶୀଘ୍ର ଏହି ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବ। ରାମ ନିକାଳିଯିବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିନାଶ ଆସିବ। ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ହୀନ ଓ ଦୁଃଖିତ, ସେମାନେ ବିଷ ପିଇବେ, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବେ, କିମ୍ବା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୀନ ହେଇଯିବେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ନିକାଳିଦେଇଯିବା, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦେଇଦେଲେ, ଯେପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ଶିକାରୀକୁ ଦିଆଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବଡ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମ ଚାମର, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ପଦ୍ମ ନୟନ—ସେ ମଧୁର ଶବ୍ଦ କହିବାରେ ଆଗ୍ରହୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖିବାକୁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେ ପୁରୁଷରେ ବାଘ, ମଦ ହାତୀ ପରି ଚାଳ ଦେଇ, ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ ଭାବରେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ। ଏପରି ଭାବରେ ନାଗରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଭୀତ ହେଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପରି ଭୟଭୀତ ହୋଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ଘରେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିବା ନାଗରୀମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଓ ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ, କଥାବାର୍ତା ଓ ଗାଥା ନିରବ, ନଗର ଅନ୍ଧକାରରେ ଶୋଭିଥିଲା। ବ୍ୟାପାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିରବ, ଆନନ୍ଦ ହାରାଇଯିବା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ; ଅୟୋଧ୍ୟା ତାରା ବିହୀନ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯିଲା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ନାଗରୀମାନେ ରାମ ପାଇଁ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବିଦେଶିତ ହେବା ପରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଅୟୋଧ୍ୟା ବିଶାଳ ଉପକୂଳ ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ର ପରି ନିରବ ହୋଇଯିଲା; ସଙ୍ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ଆନନ୍ଦ ଶାନ୍ତ, ବଜାର ବନ୍ଦ। ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନାଗରୀମାନେ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ବିଦେଶିତ ହେବାର ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ନିଜ ପୁଅ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଅଧିକ ଥିଲା। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଟ୍ଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଲିଖିତ ପ୍ରାଚୀନ ରାମାୟଣରେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଭାବରେ ରାମ, ପୁରୁଷମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ନିରନ୍ତର ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଭାବରେ ତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଚାଲିଥିଲା, ଶୁଭ ରାତି ଅତିତ ହେଲା; ସେ ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତକୁ ପୂଜିଲେ ଓ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରିଗଲେ। ସେ ଦୂର ଦୂର ଗ୍ରାମ ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ପାର୍ କରିବାରେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଯାଉଥିଲେ, ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡାରୁ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର ହୁଏ। ଗ୍ରାମରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ: "ହା! ଦଶରଥ ରାଜା ଅଭିଲାଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଲଜ୍ଜାର ଯୋଗ୍ୟ।" "ଆଜି କୈକେୟୀ କଠୋର, ପାପିନୀ, ଅଧର୍ମରେ ଆବଦ୍ଧ, ସୀମା ଭଙ୍ଗ କରି, ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।" "ସେ ଧର୍ମିକ, ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ, ଦୟାଳୁ, ଉଦ୍ୟୋଗୀ ରାଜା ପୁଅକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିକାଳିଦେଇଛନ୍ତି।" ଏହିପରି ଭାବରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଉପଲବ୍ଧ ହେଲେ; ରାମ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଦୂର ଦୂର ଯାତ୍ରା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନଗର ନିରବ ଓ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲା।