ରାମ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ମାନେ ତାଙ୍କର ଭବ୍ୟ ଓ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୃହମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦୁଃଖରେ ଭାରାତୁର, ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କର ଲୋକକୁ ବା ବାହାରର ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେନି, ଚାରିପଟେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇ ଦେଖିଲେ, କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ରହିଲା ନାହିଁ। ଏହି ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଶୋକରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ଅଭିଭୂତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ପୁଣି ଫେରି ଆସି, ଶହରବାସୀମାନେ ମନ ହରାଇ ଦେହ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଶିଶୁ, ପତ୍ନୀ, ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମୁହଁ ଆଁଶୁରେ ଢାକି ଦେଲେ। କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ, କେହି ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁନଥିଲେ, ସାମଗ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁନଥିଲା, ଘରେ ମାନେ ରନ୍ଧନ କରୁନଥିଲେ। ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ; ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଥିବା ମାଆ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ଆଁଶୁ ଢାଲି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଦୋଷାରୋପ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦନ୍ତ ହାତୀକୁ ବେଦନା ଦେଉଛି। ସେମାନେ କହିଲେ—"ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବା ଏମିତି ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଘର, ପତ୍ନୀ, ଧନ, ପୁଅ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦର କଣ ଉପକାର? ସଂସାରେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଯାଇଛନ୍ତି।" ସେମାନେ କହିଲେ—"ସେଇ ନଦୀ, ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ପୋଖରୀ ଧନ୍ୟ, ଯାହାର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ସ୍ନାନ କରିବେ। ସେଇ ମନୋହର ବନ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ପୋଖରୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ତାଙ୍କର ଶିଖର ରାମଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେବ। ଯେଉଁ ବନ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ଯିବେ, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭଳି ଆଦର କରିବେ। ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଅନେକ ଉପହାର ଦେଇ, ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେଖାଯିବ। ପାହାଡ଼ମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରିବେ, ଅନେକ ରଙ୍ଗୀନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ। ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ାର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ପରାଜୟ ନାହିଁ।" ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ—"ସେ ତ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଭୁଜାବଳଶାଳୀ, ବୀର; ସେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ଆଉ ଏକଥିରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଛାୟା ଆଶ୍ରୟ ଆମ ପାଇଁ ଶାନ୍ତିକର; ସେ ଆମର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବୁ, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ।" "ରାଘବ ଅବଶ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ, ଏହି ଲୋକଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିବେ। ଏହି ଅନ୍ତଃକ୍ଷୁବ୍ଧ ଘର, ଅସ୍ନିଗ୍ଧ ଲୋକ, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଥିବା ଏଠାରେ କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ପୁଅ, ଧନର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ।" "ଯିଏ ନିଜ ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଏପରି କରିଛନ୍ତି, ସେ କୈକେୟୀ ଆଉ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀ ରାଜ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ଦାସୀ ଭାବେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ; ସେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠି ସେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ପୁଅ ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ନାରୀ, ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଦେଇଛି, ସେଠି କିଏ ଶୁଭ ଓ ଧର୍ମହୀନ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଖୁସିରେ ରହିପାରିବ?" "ସବୁ କିଛି ଅଶାନ୍ତ, ଅନାଶ୍ରିତ, ନେତୃତ୍ୱହୀନ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଏହା ସଘ୍ରାସେ ଧ୍ୱଂସ ହେବ। ରାମ ନିକାଳି ଦିଆଯିବା ସହିତ ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଗମନ କରିବେ; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସବୁ ଧ୍ୱଂସ ହେବ।" "ଯେ ନିଜ ଉତ୍ତମ କର୍ମ ହରାଇଛ, ଦୁଃଖରେ ଅଛ, ସେ ବିଷ ପାନ କର, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୟ ହେଉ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ଅନ୍ୟାୟରେ ନିକାଳି ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ଶିକାର ଭଳି ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି।" "ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ବିନାଶକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ—ସେ ପ୍ରଥମେ ମିଠା, ସତ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶବ୍ଦ କହନ୍ତି, ସେ ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର।" "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ମନୁଷ୍ୟସ୍ରେଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ଚାଲିବା ଭଳି ଚଳନ, ସେଇ ବନକୁ ଶୋଭା ଦେବେ, ସେ ମହାରଥୀ।" ଏଭଳି ଶହରର ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରି କାନ୍ଦିଲେ। ଘରେ ଘରେ ନାରୀମାନେ ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିମିଳିଗଲା, ଗାଳ୍ପ କିମ୍ବା କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଶହର ଅନ୍ଧକାରରେ ମୁଡ଼ିଯିବା ଭଳି ଲାଗିଲା। ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ନିରବ, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଆୟୋଧ୍ୟା ତାରାହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ହୋଇଗଲା। ଏଭଳି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ନାରୀମାନେ, ନିଜ ପୁଅ କିମ୍ବା ଭାଇ ଦୂରେ ପଠାଇଦିଆଯାଇଥିବାରେ ଯେପରି ଶୋକ କରନ୍ତି, ସେପରି କାନ୍ଦିଲେ; ନିଜ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟା ଏପରି ନିରବ ହୋଇଗଲା, ଯେପରି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଗୀତ, ଉତ୍ସବ, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ ନିମିଳିଗଲା, ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା, ବଜାର ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା। ଏଭଳି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଅଠଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରେ, ମନୁଷ୍ୟସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶରେ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିଯାଉଥିଲେ, ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନେ ପକାଇ।