ଯେତେବେଳେ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ନଗରକୁ ଫେରିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ହୃଦୟ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଶୁନିର୍ମିଳିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଆଉ ସେମାନେ ଅନୁବାରେ ଅଶୁ ପତିତ କରୁଥିଲେ। ରାମ ବିନା ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ନଦୀରୁ ସର୍ପମାନେ ଉଠାଇନେଇଛନ୍ତି, ଏକ ଶୂନ୍ୟ ତଳାବ ଭଳି। ଚାନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ଆକାଶ, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର ଭଳି ଏହି ନଗର ଆନନ୍ଦହୀନ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ବ୍ୟାକୁଳତାରେ ଭରିଥିବା ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ସେମାନେ ନ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝିପାରିଲେ, ନ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ; ଚାରିପାଖରେ ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅନ୍ତଃକ୍ଷୋଭରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଶୁରେ ଭରିଯାଉଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଥିବା ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ମନେ ହେଉଥିଲେ ଯେପରି ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ମନ ଅନ୍ୟତାରେ ଭୂଲିଯାଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପିଲାମାନେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶୁରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। ନ କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ନ କେହି ଖୁସି ହେଉଥିଲେ; ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଉଥିଲେ ନାହିଁ, ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରିଥିଲେ ନାହିଁ। ହରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ଫେରିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ, ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ହାସଲ କଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ନାରୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପତିମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଥିବାରେ ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ଦୋଷାରୋପ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ହାତୀକୁ ଚୋଟ ଦେଉଥିବା ଅଙ୍କୁଶ ଭଳି ତୀବ୍ର ଲାଗୁଥିଲା। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ଘର, ଏହି ଧନ, ଏହି ପୁତ୍ର, କିମ୍ବା ଏହି ଆନନ୍ଦ—ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି କ’ଣ କାମ?” ସେମାନେ ଅନୁଭବ କଲେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ଏକ ନିର୍ମଳ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେଇ ନଦୀ, ତଳାବ, ଝିଲିମିଲି ପୁଷ୍ପମୟ ପୋଖରୀ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସ୍ନାନ କରିବେ। ମଧୁର ବନ, ବିଶାଳ ନଦୀ, ମାର୍ଷ ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦରତା ଦେଇ ଶୋଭା ବଢ଼ାଇବେ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଯିବେ, ସେଉଁଠି ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବେ। ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ମଧୁର ଫଳ ଅପରିମିତ ଭେଟିବ, ମୌସମ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଦେଖିବେ। ପର୍ବତମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରିବେ, ଅନେକ ରଙ୍ଗବିରଙ୍ଗ ଝରଣା ଦେଖିବେ। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଭୟ ନାହିଁ, ପରାଜୟ କେବେ ହେବ ନାହିଁ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳି ଚଳି ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଛାୟା ଶିତଳ ଓ ଆଶ୍ରୟଦାୟକ; ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଳକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ। “ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କର;”—ଏପରି ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପତିମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ରାଘବ ତୁମ ସୁରକ୍ଷା ଓ କ୍ଷେମ ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ, ଏହି ଜନମାନସର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ। ଏପରି ଅସୁଖଦ ଘରରେ, ଅସ୍ନିଗ୍ଧ ଏବଂ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ଯଦି କୈକୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥାଏ, ଏବଂ ରକ୍ଷାବିହୀନ ଭାବେ ରହିଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଜୀବନ, ପୁତ୍ର, ଧନ—କିଛିର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଯିଏ ପୁତ୍ର ଓ ପତିକୁ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଏପରି କରିଛି, ସେ କୈକୟୀ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକୟୀର ଦାସ ଭାବେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବନ୍ତ, ଆମେ ନିଜ ପୁତ୍ର ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅଭିଶାପ ମନେ କରୁଛୁ। ଏମିତି ନିଷ୍ଠୁର ଓ ଅଧର୍ମା ନାରୀ, ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କିଏ ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ? ସବୁ କିଛି ଦୁଃଖିତ, ଅନାଶ୍ରିତ ଓ ନେତୃତ୍ୱହୀନ; କୈକୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେବ। ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଯିବେ; ତାଙ୍କ ପରେ ସବୁ କିଛି ଧ୍ଵଂସ ହେବ। ତୁମେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଛ, ବିଷ ପାନ କର, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୟ ହେଉ। ରାମ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅନ୍ୟାୟରେ ନିର୍ବାସିତ, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହସ୍ତରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଶୁ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ, ଶତ୍ରୁନାଶକ ଏହି ରାମ— ସେ ପ୍ରଥମେ ମିଷ୍ଠ କଥା କହନ୍ତି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପୁରୁଷସିଂହ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଚାଲି, ତାଙ୍କ ରଥ ଚଳନରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ। ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ନିଜ ଘରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସ୍ମରଣ କରି କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ। ରାଘବଙ୍କୁ ନେଇ ନାରୀମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା। ଅଗ୍ନି ନିବୃତ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଶାନ୍ତ, ଅୟୋଧ୍ୟା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଇଛି। ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ଦୋକାନ ବନ୍ଦ, ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ଅୟୋଧ୍ୟା ତାଳ ହୀନ ଆକାଶ ଭଳି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ନାରୀମାନେ ନିଜ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଭାଇ ବିଦେଶକୁ ଯାଇଥିବା ପରି ରାମଙ୍କ ପାଇଁ କାନ୍ଦୁଥିଲେ; ସେମାନେ ନିଜ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯେତେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ।