ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଆମେ ଶୁଣିବା। ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜ ଇଛା ଅନୁସାରେ ପୁରଣ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେ ଚାହିଲେ ଯେ ଯଜ୍ଞର ଶିଳ୍ପୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଉପକ୍ରମ କରନ୍ତୁ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ‘ଏହିପରି ହେବ’ ବୋଲି ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଗୃହଣ କରି, ତାଙ୍କ ଦିଆଯାଇଥିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ। ଦ୍ୱିଜ ମନ୍ଦଳୀ ରାଜାଙ୍କ ଧର୍ମଜ୍ଞତାର ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲା ପରେ, ଯେଉଁପରି ଆସିଥିଲେ ସେହିପରି ଆପଣାପଣି ଚାଲିଗଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯିବାପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଥିବା ଦେଖି, ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ପାଳେସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏବେ ଆମେ ବାଲ କାଣ୍ଡର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର କଥା ଶୁଣିବା। ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲା, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲା; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଲାଗି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ନିୟମାନୁସାରେ କରାଯାଉ, ଏହି ଉତ୍ସବର କୌଣସି ଅଘଟଣ ନ ହେଉ। ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର ଓ ଗୁରୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞର ଭାର ଆପଣ ନିବାହିବେ।” ବସିଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହିପରି ହେବ; ଆପଣ ଯାହା ନିଷ୍ପତି କରିଛନ୍ତି, ସେସବୁ ମୁଁ ପୂରଣ କରିବି।” ପରେ ବସିଷ୍ଠ ବୟସ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯଜ୍ଞର ନିୟମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ନିର୍ମାଣରେ ନିପୁଣ ଶିଳ୍ପୀମାନେକୁ ଡାକିଲେ। ଶିଳ୍ପୀ, କଠମିଷ୍ଟ, ଖଣନକାରୀ, ଗଣନାକାରୀ, କାରୁ, ଅଭିନେତା ଓ ନୃତ୍ୟକାରମାନେକୁ ଡାକିଲେ। ସେ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ଲୋକମାନେ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେକୁ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।” ସେ କହିଲେ, “ହଜାର ହଜାର ଇଟ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବା ଯୋଜନା କରନ୍ତୁ, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସାବଧାନତା ସହ କରନ୍ତୁ। ଶତ ଶତ ଶୁଭ ଘର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ତିଆରି କରନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଚୁର ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ରହିବ। ସହରବାସୀ ଓ ଦୂର ଦେଶର ଆସୁଥିବା ରାଜାମାନେ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆବାସ ଯୋଜନା କରନ୍ତୁ। ଘୋଡା ଓ ହାତୀମାନେ ପାଇଁ ଅସ୍ତବାରା, ଶୈୟାଘର, ଏବଂ ସେନା ଓ ବିଦେଶୀ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ବଡ଼ ଆବାସ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ।” ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଦାନ ଭଲଭାବେ ଓ ଆଦର ସହ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠି ଏକାଉଁ ଜାତିକୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗିଥିବା କାରୁମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାମାନେ ପ୍ରତି କ୍ଷୁଦ୍ର ଇଛା କିମ୍ବା କ୍ରୋଧରୁ ଅସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ବିଶେଷ ଆଦର ଓ ଦାନ ଦେଇ ସମ୍ମାନିତ ହେବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ ହେଉ, କୌଣସି ଅଭାବ ନ ରହୁ; ଏହିପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭକ୍ତି ଭରିତ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆପଣ ଚାହିଥିବା ପ୍ରକାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଯାଇଛି, କୌଣସି ଅଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନାହିଁ।” “ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କରିବା; କୌଣସି ଅବହେଳା ହେବ ନାହିଁ।” ଏପରେ ବସିଷ୍ଠ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ: “ପୃଥିବୀର ଧର୍ମଜ୍ଞ ରାଜାମାନେ, ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ରମାନେକୁ ଆଦର ସହ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କର। ସମସ୍ତ ଦିଗର ଲୋକମାନେ, ବିଶେଷ କରି ମିଥିଳାର ଶୂର ଓ ସତ୍ୟବାନ ଜନକଙ୍କୁ ଆପଣ ନିଜେ ଆଣିବା; ସେ ପୁରାତନ ବନ୍ଧୁ, ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରୁଛି। କାଶୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର ଓ ଦେବତୁଳ୍ୟ ଦେଖା ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଆଣିବା। କେକୟ ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଦଶରଥଙ୍କ ଶ୍ବଶୁର, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହ ଆଣିବା। ଅଙ୍ଗର ରୋମପାଦ, ଧନୁର୍ଧର ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ, ଦଶରଥଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହ ଆଣିବା। କୋଶଳର ଶିଳ୍ପଶୀଳ ଭାନୁମନ୍ତ ଓ ମଗଧର ଶୂର ଓ ବିଦ୍ୱାନ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଣିବା। ପୂର୍ବ, ସିନ୍ଧୁ, ସୌବୀର, ସୌରାଷ୍ଟ୍ରର ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାଜାମାନେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମିତ୍ର ରାଜାମାନେକୁ ଆଣିବା। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଓ ଅନୁସୂରୀମାନେ ସହ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବା; ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା କରିବା।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକମାନେକୁ ରାଜାମାନେକୁ ଆଣିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାଲିଲେ। ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତିର ଦାୟିତ୍ୱ ଥିବା ସମସ୍ତେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସଠିକ୍ ଭାବେ ହୋଇଥିବା ଖବର ଦେଲେ। ଖୁସି ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ ସମସ୍ତେକୁ କହିଲେ, “କୌଣସି ଦାନ କିମ୍ବା ବସ୍ତୁ ଅସମ୍ମାନ ସହ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ; ତାହା ଦେଲେ ଦାତାର ନାଶ ହେବ — ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” କିଛି ଦିନ ଓ ରାତି ମଧ୍ୟରେ, ବହୁ ରାଜାମାନେ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଦଶରଥଙ୍କ ପାଇଁ ବହୁ ରତ୍ନ ଆଣିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଖୁସି ହୋଇ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ନରସିଂହ, ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ରାଜାମାନେ ଆସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ କରିଛି, ଓ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇଛନ୍ତି।” ଏପରି ଭାବେ ଦଶରଥଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୋଜନ ହେଲା, ନିୟମ ଓ ଆଦର ସହ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଭାଗ ନେଲେ।