ସେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ସମସ୍ତେ ଆଉଥରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ—ଏହି ସହର ଏହିବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି । ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ, ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇଯାଇଥିଲା ହାରାଇଯିବାର ଅନୁଭୂତିରେ; ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ନତ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା । ରାମ ବିନା ଏହି ସହର ଏବେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ତାଳାବରୁ ସର୍ପ ଉଠାଇ ନେଉଥିବା ଏକ ନଦୀ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଗେ । ଚାନ୍ଦ ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ଯେମିତି ନିର୍ଜୀବ, ସେମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମରେ ଭରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶୋଭାୟିତ ଗୃହମାନେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅପରିଚିତ ମନେ ହେଲା; ସେମାନେ ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନି ପାରିଲେନି, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯିବା ପ୍ରତିତି ହେଲା । ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭାରି ଶୋକରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ମନେ ମରିବା ପ୍ରବଳ ଆଶା ଜନ୍ମିଥିଲା । ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଯିବା ପରେ, ସହରବାସୀମାନେ ମନେ ମନେ ଜଣେ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପିଲା ଓ ଜନାନୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଥିଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଯାଇଥିଲା । କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି, କେହି ଖୁସି ହେଉନାହାନ୍ତି; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁନାହାନ୍ତି, ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁନାହାନ୍ତି, ଘରେ ଘରେ ମଧ୍ୟ ରନ୍ଧା କାମ ହେଉନାହିଁ । ହାରାଇଯିଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁନାହାନ୍ତି; ମାଆ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଖୁସି ହେଉନାହାନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ଜନାନୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଘରେ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହାତୀକୁ ବି ଚୁଭେଇପାରିବା ଗୋଡ଼ା ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥିଲା । ସେମାନେ କହୁଥିଲେ—"ରାଘବଙ୍କୁ ନ ଦେଖିଲେ, ଏହି ଘର, ଜନାନୀ, ଧନ, ପୁଅ କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଆମ ପାଇଁ କଣ କାମର?" "ଏହି ସଂସାରରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି, ସେହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସେବା କରିଛନ୍ତି । ଧନ୍ୟ ସେଇ ନଦୀ, ଧନ୍ୟ ସେଇ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିବା ଝିଲିକ ଓ ତାଳାବ, ଯାହାର ପବିତ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ସ୍ନାନ କରିବେ । ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ, ବିଶାଳ ନଦୀ, ମହାମାନ୍ଦ ଓ ଶିଖର ଅଳଙ୍କୃତ ପର୍ବତମାନେ ସମସ୍ତେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇପାରିବେ । ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପର୍ବତକୁ ରାମ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥିର ଭଳି ସମ୍ମାନ ମିଳିବ । ରୂପବିଚିତ୍ର ଫୁଲ ଓ ଅନେକ ଉପହାର ଦ୍ୱାରା, ଋତୁ ବିପରୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯିବ । ପର୍ବତମାନେ ଦୟାବସତ ଋତୁ ବିପରୀତ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇବେ । ପର୍ବତମାନେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଝରାଇବେ, ଅନେକ ବିଚିତ୍ର ଧାରା ଓ ରଙ୍ଗିନ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ । ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ପରାଜୟ ହୋଇପାରିବ ନାହିଁ । ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶୂରବୀର, ଦୀର୍ଘବାହୁ; ସେଉଁଠାରେ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ଛାୟା ସରଣରେ ଆରାମ ଅଛି, ସେ ଏହି ଲୋକଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଆମେ ସୀତାଙ୍କ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କ ସେବା କରିବା—ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଜନାନୀମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହୁଥିଲେ । ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମର କ୍ଷେମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ଜନାନୀ ହିସାବରେ, ଏହି ଲୋକଙ୍କର ଭଲ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ । ଏହି ଅସୁଖଦ ଘରରେ, ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଭ୍ରମିତ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କିଏ ଖୁସି ହୋଇପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିବେ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ପୁଅ, ଧନ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ । ସେ ଯିଏ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ବଂଶର ଦୁଷ୍ଟ ଦାଗ, ସେ କାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦାସ ହୋଇ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବୁନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ, ଆମେ ପୁଅ ସହିତ ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଉଛୁ । ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନବାସ ଦେଇଛନ୍ତି, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଅଧର୍ମିକା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ କିଏ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ? ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖିତ, ଆଶ୍ରୟହୀନ, ନେତୃତ୍ୱ ବିହୀନ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଶୀଘ୍ର ଧ୍ୱଂସ ହେବାକୁ ଯାଉଛି । ରାମ ବନବାସକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟେ ଟିକିପାରିବେନି; ଦଶରଥ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ । ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ହୀନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଛ, ସେମାନେ ବିଷ ପାନ କର, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅବିଧିରେ ଲୁଚିଯା । ରାମ, ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଅନ୍ୟାୟରେ ବନବାସକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଶୁମାନେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାନ୍ତି । ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମୁହଁ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନୟନ—ସେ ନିଜେ ପ୍ରଥମେ କଥା କହନ୍ତି, ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ମହାବଳୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭଳି ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର । ନିଶ୍ଚୟ ସେ ମନୁଷ୍ୟସିଂହ, ମତ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ପଦଚାଳି ଭଳି ଚାଲି, ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେଇପାରିବେ, ସେ ମହାରଥୀ । ଏପରି ରାଘବ ପାଇଁ ଘରେ ଘରେ ଜନାନୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହୁଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ । ଏପରି ରାଘବ ପାଇଁ ଘରେ ଘରେ ଜନାନୀମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ରାତି ଆସିଗଲା । ଅଗ୍ନି ନିବୃତ, କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ କାହାଣୀ ଶାନ୍ତ, ସହର ଅନ୍ଧାରରେ ଡୁବିଗଲା ।