ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରଥ ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଏହି ବିଚାରଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ପଛକୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଆପଣାପଣି କହିଲେ, "ଏହା କ'ଣ? ବିଧିର କ୍ଷତିରେ ଆମେ କ'ଣ କରିବା?" ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖ ନେଇ ସେମାନେ ଏହି ଆସିଥିବା ପଥରେ ଆଉଥରେ ଫେରି, ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ସେମାନେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ବିପର୍ୟାସ ଏବଂ ହାରାଇବାର ଅନୁଭୂତି ନେଇ, ଦୁଃଖ ଭରା ଚକୁ ଦ୍ୱାରା ଲୁହ ଝାଡିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟା ସହର ଏବେ ରାମ ବିନା ନିର୍ଜୀବ ଲାଗୁଛି; ଏହା ଏମିତି ଏକ ନଦୀ ଯାହାର ତଳାରେ ଗରୁଡ଼ ନାଗମାନେକୁ ନେଇ ଚାଲିଯାଇଛି। ଏହି ସହର ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସାଗର ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ, ମନ ଅସ୍ଥିର। ସେମାନେ ଏହି ଭବନଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏହା ମହାନ ଏବଂ ଶ୍ରୀମତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକରେ ନିମଗ୍ନ। ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯାଇଥିଲା; ଆପଣା ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଅତି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ଚକୁ ଲୁହରେ ଭରିଗଲା, ମୃତ୍ୟୁର ଆଶା ନେଇ ସେମାନେ ଅତି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଯିବା ପରେ, ସହରବାସୀମାନେ ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ବିନା ରହିଯାଇଛି, ମନ ଅସ୍ଥିର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଶିଶୁ ଓ ପତ୍ନୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଲୁହ ଝାଡିଲେ, ମୁହଁ ଲୁହରେ ଢାକିଗଲା। କୌଣସି ଜଣେ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ, କୌଣସି ଜଣେ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗିଲେ ନାହିଁ, ଘରେ ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ନା ହେଲା ନାହିଁ। ହାରାଇ ଯାଇଥିବା ଧନ ଫେରିଲା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କୌଣସି ଜଣେ ଉଲ୍ଲାସ କଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଥିବା ମା' ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ଜନନୀମାନେ ଲୁହ ଝାଡି, ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ପତିମାନେକୁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଦେଇ କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହାତୀକୁ ବେଦନା ଦେଇଥିବା କଠୋର ଆଘାତ ପରି। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଘର, ପତ୍ନୀ, ଧନ, ପୁଅ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ କ'ଣ ଉପଯୋଗୀ, ଯଦି ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା ନାହିଁ?" ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ତାଙ୍କୁ ଅଟଳ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ନଦୀ, ପଦ୍ମ ଭରି ତଳା ଏବଂ ପୋଖରି, ଯାହାର ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସ୍ନାନ କରିବେ। ସେଇ ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ, ବିଶାଳ ନଦୀ, ବିରାଟ ଜଳାଶୟ, ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତ ପର୍ବତ ରାମଙ୍କୁ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଇବେ। ଯେଉଁଠି ରାମ ଯିବେ, ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପର୍ବତ ତାଙ୍କୁ ଆଗ୍ରହପୂର୍ବକ ଅତିଥିର ମାନ ଦେଇବେ। ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଉପହାର, ଅଋତୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯିବା। ଅଋତୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ପର୍ବତ ଦୟାରେ ରାମଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବେ। ପର୍ବତ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଝରିବା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଦ୍ଭୁତ ଝରଣା ଦେଖାଇବା। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଭୟ ନାହିଁ, ହାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ବିରାଟ୍ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅପରିମିତ ଭୁଜବଳ; ତାଙ୍କୁ ଦୂର ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମାର ଛାୟା ଶିତଳ; ତିନି ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା; ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା"—ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ସହରର ଜନନୀମାନେ ନିଜ ପତିମାନେକୁ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମର କ୍ଷେମ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ, ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ଷେମ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ। ଏହି ଅସୁନ୍ଦର ନିବାସରେ, ଅନାନନ୍ଦ ଏବଂ ଚିନ୍ତିତ ଲୋକମାନେ, ଅସ୍ଥିର ମନ ନେଇ, କିଏ ଖୁସି ହେବାର ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବେ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଶାସନ କରିବା ଏବଂ ରକ୍ଷକ ବିନା ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଆମର ଜୀବନର କିଏ ମୂଲ୍ୟ ଅଛି? ପୁଅ କିମ୍ବା ଧନ କ'ଣ ଉପଯୋଗୀ? ସେଉଁଠି କୈକେୟୀ, ଯିଏ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ନିଜ ପୁଅ ଏବଂ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ବଂଶର ଦାଗ ଅନ୍ୟ କିଏକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀ ଶାସନରେ ଦାସ ଭାବରେ ରହିବା ନାହିଁ; ସେଉଁଠି ରହିବା ମଧ୍ୟ, ଆମେ ନିଜ ପୁଅ ସହ ଜୀବନକୁ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ବନ୍ଧାଇ ଦେଇଛି, ଏହି କଠୋର ଅନ୍ୟାୟ ନାରୀ ସହ କିଏ ଖୁସି ରହିପାରିବ? ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖ ଭରା, ନିରାଧାର ଏବଂ ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ରାମ ବନବାସକୁ ଗଲେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଲେ, ସବୁ ନଶ୍ଟ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅଛ, ବିଷ ପିଉ, କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କର, କିମ୍ବା ଅନ୍ତରେ ଲିନ୍ ହେଉ। ରାମ, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟାୟରେ ବନବାସ କୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ଆମକୁ ଭରତକୁ ଦେଇଛନ୍ତି, ଶିକାରୀକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପଶୁ ପରି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅ ରାମ, ଶ୍ୟାମ ସୂର୍ୟ, ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁହଁ, ଲମ୍ବା ଭୁଜ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ, ପଦ୍ମ ଚକ୍ଷୁ— ସେ ମଧୁର ଭାବରେ ପ୍ରଥମ କଥା କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି, ବିଶାଳ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ମୃଦୁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ଚାଳ ନେଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ଚଳିବାରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶୋଭା ଦେବେ, ଏହି ମହାରଥୀ। ଏଭଳି, ସହରର ଜନନୀମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପରି ଅନୁଭୂତି ନେଇ, ରାଘବ ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଘରେ ଜନନୀମାନେ ରାଘବ ପାଇଁ ଶୋକ କରିଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ରାତି ଆସିଲା। ଅଗ୍ନି ନିର୍ବାପିତ, ଆଳୋଚନା ଏବଂ କଥାବାର୍ତା ଶାନ୍ତ, ସହର ଏମିତି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ଧାର ଆବୃତ।