ଏହି ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, “ଏହି ପ୍ରଭଳ ବାହୁଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ କ’ଣ କହିବୁ? କିପରି କହିପାରିବୁ ଯେ, ‘ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଯାଇଥିଲୁ’?” ତାଙ୍କର ମନ ଭାରାତୁର ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ ଭାବିଥିଲେ, “ରାଘବ ବିନା ଯଦି ଆମେ ସହରକୁ ଫେରିଯିବା, ତେବେ ସେଇ ସହର ନିରାନନ୍ଦ ହେଇଯିବ, ସେଠାରେ କେବଳ ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ରହିଯିବେ।” ସେମାନେ ଆହୁରି କହିଲେ, “ସେଇ ଶୂରବୀର ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ଯାଇଥିଲୁ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା କିପରି ଆମେ ପୁଣି ସେଇ ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବୁ?” ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ହାତ ଉଠାଇ ସେମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଛାଣାକୁ ହରାଇ ଦୁଃଖ କରେ। ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ସେମାନେ ଅଲ୍ପ ଦୂର ଯିବା ପରେ ବଡ଼ ଅସହାୟତାରେ ଭାଗିଯାଇଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ରାସ୍ତା ହରାଇଯାଇଥିଲେ। ଗଢ଼ିର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ସେମାନେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ, ଏବଂ କହିଲେ, “ଏହି କି? ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ, ଭାଗ୍ୟର ଘାତ ଖାଇଛୁ?” ଏହିଭଳି ଅନୁଭବ କରି ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଆଗୁଆ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି, ପୁଣି ସେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ, ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଭରିଗଲା, ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ଚକ୍ଷୁରୁ ଝରିଲା। ରାମ ବିନା ସହର ଅନ୍ଧକାର ଲାଗୁଥିଲା, ଏପରି ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ତାଳାପରୁ ସର୍ପ ଉଠାଇନେଲେ ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଅନନ୍ଦହୀନ ଏହି ସହରକୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନଥିଲେ, ଦୃଷ୍ଟି ଶୂନ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେମାନେ ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅତି ଶୋକରେ ଡୁବିଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଯାଇଥିଲା, ମନେ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଥିବା ସେହି ସହରବାସୀମାନେ ମନ ହରାଇ ଯେପରି ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଏପରି ଲାଗୁଥିଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପରିବାର ଓ ସନ୍ତାନ ସହ ଅଶ୍ରୁ ଝରେଇଲେ, ମୁହଁ ଆଞ୍ଚଳରେ ଢାକି ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ। କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ, ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଉନଥିଲେ, ସାମଗ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁନଥିଲା, ଘରେ ମଧ୍ୟ ରନ୍ଧନ ହେଉନଥିଲା। ହରାଯାଇଥିବା ଧନ ଫେରି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ, ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆନନ୍ଦ ମନାଉନଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ନାରୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଘରେ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର କଥା କହୁଥିଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ତ ଦେଇ ହାତୀକୁ ଚୋଟ ଦିଏ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ, “ଏହି ଘର, ଜୀବନ, ପରିବାର, ଧନ କିପାଇଁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନଥିଲୁ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେବଳ ଏକ ଯଥାର୍ଥ ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଯାଇଛନ୍ତି।” ସେମାନେ ଆଉ କହିଲେ, “ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସେଇ ନଦୀ, ପୋକରୀ, ହ୍ରଦ ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ। ସେଇ ମନୋହର ବନ, ବଡ଼ ନଦୀ, ଦଳଦଳ, ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତ ସମସ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେବେ। ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଯିବେ, ସେଠାରେ ପର୍ବତ ଓ ବନ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବେ।” “ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଅଧିକ ଉପହାର ଦେଇ, ଋତୁ ବିପରୀତ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଖାଏ। ପର୍ବତମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରାଇବେ, ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ରଙ୍ଗୀନ ଝରଣା ଦେଖାଏ। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ। ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ନାହିଁ। ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ପ୍ରଭଳ ବାହୁଶାଳୀ, ନାୟକ। ତେଣୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦୂରେ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏପରି ମହାନ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଛାୟା ଶିତଳ, ସେଇ ଆମ ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଗତି। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ଆପଣମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ। ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ଆପଣମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ, ସୀତା ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ।” “ଏହି ଅପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନରେ, ଚିନ୍ତିତ ଲୋକମାନେ ଥିବାଠାରେ କିଏ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ କରିବେ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ସନ୍ତାନ, ଧନ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ସ୍ୱାମୀକୁ ଛାଡ଼ି ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଯାହା କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ?” “ଆମେ କୈକେୟୀର ଦାସ ଭାବେ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବୁନାହିଁ। ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଜୀବନକୁ ଶାପ ଦେଉଛୁ। ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଥିବା ସେଇ କ୍ରୁରା ନାରୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କିଏ ଅନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ?” “ସମସ୍ତ ଅସହାୟ, ଅନାଥ ଓ ନେତୃତ୍ୱହୀନ ହୋଇଯାଇଛି; କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଏହି ସବୁ ନଶ୍ଟ ହେବ। ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେଉଛନ୍ତି, ରାଜା ଦଶରଥ ଅବସ୍ୟ ଚିରନିଦ୍ରାକୁ ଯିବେ, ତା’ପରେ ଧ୍ୱଂସ ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଅପବିତ୍ର ଜୀବନ କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ଧକାର ପଥକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଭଲ।” “ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମିଥ୍ୟା ନିର୍ବାସିତ, ଆମକୁ ଭରତଙ୍କ ହାତରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ଯେପରି ପଶୁ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ଣ୍ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ, ଗୁପ୍ତ କଣ୍ଠ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଦୀର୍ଘବାହୁ, ପଦ୍ମନେତ୍ର ରାମ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି।” ଏଭଳି, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଡୁବି ରହିଲେ, ରାମଙ୍କ ବିନା ସମସ୍ତ ଅନନ୍ଦ ଓ ଶୋଭା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା।