ଯେଉଁ ରାମ ଆମକୁ ସଦା ଜଣେ ପିତା ଭଳି ସନ୍ତାନମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରାଧିପତି କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ? ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କିମ୍ବା ଏଠିରୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ବିଦାୟ ନେବାହିଁ ଭଲ; ରାମ ବିନା ଏହି ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଛି? ଏଠାରେ ବହୁତ ପ୍ରଚୁର ଶୁଷ୍କ କାଠ ଅଛି, ଚଳନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତେ ଏକ ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା... ଆମେ ସେହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ କ’ଣ କହିବୁ? କିପରି କହିପାରିବୁ ଯେ, "ରାଘବାଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ"? ରାଘବ ବିନା ଆମକୁ ଦେଖି ସେହି ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର ନିର୍ଜନ ହେଇଯିବ, ଶୁନ୍ୟ ହେଇଯିବ, ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ରହିବ ନାହିଁ। ଏହି ଶୂରବୀର, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହିତ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ, କିପରି ଆମେ ପୁଣି ସେହି ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବୁ? ଏପରି ଅନେକ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ କହି, ଲୋକମାନେ ହାତ ଉଠାଇ କ୍ଷୁଭିତ ହେଇ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଛୋଆ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ରାସ୍ତା ଅନୁସରଣ କରି କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ରାସ୍ତା ହରାଇ ଭୟଙ୍କର ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି, ସେମାନେ ଆଉ ଆଗକୁ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, "ଏହି କଣ ହେଲା? ଆମେ କ’ଣ କରିବା?" ବୋଲି ଦୁଃଖରେ ପଛକୁ ଫେରିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଆଉଥରେ ସେହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ, ଯେଉଁ ସହର ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୋକାକୁଳ ଲୋକମାନେ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ସହରକୁ ଦେଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୃଷ୍ଟି ଜଳ ଭରିଗଲା। ଏହି ସହର ରାମ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ଏକ ଏମିତି ନଦୀ ଯାହାର ହ୍ରଦରୁ ତାଙ୍କର ସର୍ପମାନେ ଗରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନେଇଯାଇଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଏହି ସହର ଅନନ୍ଦ ହୀନ ଓ ଭ୍ରମିତ ମନେ ପ୍ରତିତି ହେଉଥିଲା। ସେମାନେ ଜେତେବେଳେ ନିଜ ଅଟାଳିକା, ଶୋଭାମୟ ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ଯେ, ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ, ନୟନ ଜଳେ ଭରି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହେଇଥିଲେ। ଏହିପରି ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ତାପରେ ଫେରି ଆସିଥିବା ସହରବାସୀମାନେ ମନ ହରାଇ, ଜଣେ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ଶିଶୁ, ପତ୍ନୀ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ରେ ଢାକି ଦେଇଲେ। କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ଜିନିଷ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପ୍ରତିତି ହେଲା ନାହିଁ, ଘରେ ମଧ୍ୟ ରନ୍ଧା ହେଲା ନାହିଁ। ହାରାଇଥିବା ଧନ ଫେରି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଉଲ୍ଲାସ କଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମାଆ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ଘରକୁ ଫେରୁଥିବା ପତିମାନଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦରେ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ଗଜକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଘାତ କରେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ଘର, ପତ୍ନୀ, ଧନ କିପାଇଁ? ଆମେ ଯେଉଁଠି ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ସେଠି ପୁଅ କିମ୍ବା ସୁଖ କିପାଇଁ?" ଏହି ଜଗତରେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେଉଁ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଜଳାଶୟ, ଯେଉଁଠି କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ। ସେମାନେ କହିଲେ, "ସେଇ ଅରଣ୍ୟ, ମହାନଦୀ, ବିସ୍ତୃତ ମାର୍ଶ, ଓ ପର୍ବତମାଳା ତାଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ। ଯେଉଁ ପର୍ବତ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଆସିବେ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ପରି ସମ୍ମାନ ମିଳିବ।" "ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା, ଅପରିମିତ ଉପହାର ଏବଂ ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଦେଖିବେ। ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣାରେ ଅପୂର୍ବ ଫଳ ଓ ଫୁଲ ଦେଖାଇବେ। ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରିବେ, ଅନେକ ରଙ୍ଗୀନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଝରଣା ଦେଖାଇବେ। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କେବେ ଭୟ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପରାଜୟ ନାହିଁ।" "ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ବଳଶାଳୀ, ନାୟକ; ସେ ଦୂରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଛାୟା ଶିତଳ, ସେ ଆମର ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।" ମହିଳାମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବୁ, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କର; ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତେ ପତିମାନଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ କହିଲେ। ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଜଣେ ନାରୀ, ଏହି ଲୋକମାନେଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ।" "ଏହି ଅପ୍ରୀତିକର ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଅସ୍ନିଗ୍ଧ, ଅଶାନ୍ତ, ଭ୍ରମିତ ମନରେ ଅଛନ୍ତି, ଏଠି କିଏ ଆନନ୍ଦ ପାଇପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ୍ୟ କରେ, ଚିନ୍ତା ଓ ନିର୍ବଳତାରେ ଆମେ ଅବସ୍ଥିତ, ତେବେ ଜୀବନର କିମ୍ବା ପୁଅ, ଧନର କ’ଣ ମୂଲ୍ୟ?" "ସେ ନାରୀ ଯିଏ ସ୍ୱାମୀ ଓ ପୁଅକୁ ଛାଡ଼ି କେବଳ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି କାମ କରିଛି, ସେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ବଂଶର ଦୁଷ୍କଳଙ୍କା, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ। ଆମେ କୈକେୟୀ ରାଜ୍ୟରେ ଦାସ ଭାବେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ; ସେ ଯାଏଁ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ପୁଅ ସହିତ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଆମ ପାଇଁ ଶାପ।" "ଏମିତି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟାୟିନୀ ନାରୀ, ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ବାସିତ କରିଛି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ? ସବୁ କିଛି ଦୁଃଖିତ, ଅନାଥ ଓ ନେତୃତ୍ୱ ହୀନ; କୈକେୟୀ ପାଇଁ ସବୁ କିଛି ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଇଯିବ।" "ରାମ ନିର୍ବାସିତ ହେବା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଅବଶ୍ୟ ବଞ୍ଚିବେ ନାହିଁ; ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖ, ଶୋକ ଓ ଆଶାହୀନତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଜନମାନସ ଭାସିଯାଉଥିଲେ—ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରାମଙ୍କ ଅଭାବ ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟତାର ଅନ୍ଧକାର।