ଏହି ଦୁଃଖର ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଅତି ଶୋକାକୁଳ ହେଇ ପଡ଼ିଲେ । ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ପଚାରିଲେ, “ଏହି ରାମ, ଯିଏ ବଡ଼ ବାହୁଶାଳୀ ଓ ସଦା ସତ୍ୟବାନ୍, ସେ କିପରି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ଥିବା ସତ୍ୱେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ତ୍ୟାଗୀ ହେବାକୁ ଚାଲିଗଲେ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଯିଏ ପିତା ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ରକ୍ଷା କରିଥାଏ, ଆମ ଉପରେ ସେପରି ମମତା ଥିଲା ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହା ଆମକୁ ଛାଡ଼ି କିପରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ?” ଏହି ଅସହ୍ୟ ବିୟୋଗରେ ସେମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ଏଠାରେ ଏଉଁ ଆତ୍ମନାଶ କରିଦେବା, କିମ୍ବା ବଡ଼ ଯାତ୍ରାରେ ବିଦାୟ ନେବା; ରାମ ବିନା ଏହି ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ?” ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଅନେକ ଶୁଖିଲା କାଠ ଏଠାରେ ଅଛି, ଏହି କାଠରେ ଚିତା ଜଳାଇ ସମସ୍ତେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା— ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ ଆମେ କ’ଣ କହିବା? କିପରି ଆମେ କହିପାରିବା, ‘ରାଘବକୁ ଆମେ ନେଇଯାଇଲୁ’?” ସେମାନେ ଅନୁମାନ କଲେ, “ସେହି ସହର ରାଘବ ବିନା ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବ; ସେଠାରେ କେବଳ ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ରହିଯିବେ, ଆନନ୍ଦ ଅପସ୍ଥିତ ହେବ ।” ତେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ କହିଲେ, “ସେଇ ବୀର, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ଯିବା ପରେ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଏହି ସହରକୁ କିପରି ଦେଖିପାରିବା?” ଏପରି ଦୁଃଖରେ, ହାତ ଉଠାଇ ସେମାନେ ଗାଈ ଛୁଆ ହରାଇଥିବା ପରି ବିଳାପ କରିଲେ । ତାପରେ, ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିଏଁ ଏକ ଅଂଶ ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦେଶ ହରାଇ ଯିବାର ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଲେ । ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, “ଏହି କ’ଣ ହେଲା? ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ଆମେ କ’ଣ କରିବା?” ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତେ ସେହି ପଥରେ ଫେରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଆସିଲେ । ସେମାନେ ସହରକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ମନ ଶୋକରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା, ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷିଗଲା । ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ରାମ ବିନା ଏହି ସହର ଆଲୋକିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଏପରି ହେଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ଝିଲିକୁ ତାଳା ମାରି ନେଇଗଲେ ଏକ ନଦୀ ଅସାର ହୋଇଯାଏ । ଏହି ସହର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛି— ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି, ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ମନ ଅସ୍ଥିର । ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଦଳିତ ହୃଦୟରେ ଆପଣଙ୍କ ଅଟାଳିକାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶୋକ ଏବଂ ବିୟୋଗରେ ଏମିତି ଅନ୍ଧାରି ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଯେ, ନିଜ ଲୋକକୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ମନରେ କେବଳ ଦୁଃଖ । ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମନ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ ଭରିଯିବା ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଲେ, ସେମାନେ ମନେ ମନେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିବା ପରି ଅସାର ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପରିବାର—ପିଲା ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚେହେରା ଅଶ୍ରୁରେ ଢାକିଯିବା, ମନ ଶୋକରେ ଭରିଯିବା । କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ସାମଗ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯିଲା ନାହିଁ, ଘରେ ମାନେ ରାନ୍ଧଣା କରିଲେ ନାହିଁ । ଯଦି ହାରାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଯାଏ ମଧ୍ୟ, କେହି ଉଲ୍ଲାସ କଲେ ନାହିଁ; ମାଆ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ପତିମାନଙ୍କୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ଶବ୍ଦ ହାତୀକୁ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଦେଉଥିବା ଅଙ୍କୁଶ ପରି ଲାଗୁଥିଲା । ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏହି ଘର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ, ପୁଅ, କିମ୍ବା ଏହି ଭୋଗ— ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିନଥିବା ପରେ କ’ଣ ଅର୍ଥ?” ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ କେବଳ ଏକ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି— ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କରିଅଛନ୍ତି ।” ସେମାନେ ବିଚାର କଲେ, “ଧନ୍ୟ ସେ ନଦୀ, ସେଇ ପଦ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦ ଓ ପୋଖରୀ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ ।” “ସେଇ ଅରଣ୍ୟ, ମହାନଦୀ, ବିସ୍ତୃତ ଜଳାଶୟ ଓ ପର୍ବତମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦରତା ଦେଇଥିବେ । ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପର୍ବତକୁ ରାମ ପହଞ୍ଚିବେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ଗୌରବ ଦିଆଯିବ ।” “ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲର ମୁକୁଟ ଓ ବହୁତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପହାର ଦେଖାଯିବ, ଋତୁବିପରୀତ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖିବେ । ପର୍ବତମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରଣା ଛାଡ଼ିବେ, ଅନେକ ଚମତ୍କାର ଓ ରଙ୍ଗିନ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ । ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠି ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଭୟ ନାହିଁ, ପରାଜୟ ହେବା ନାହିଁ ।” “ସେ ବୀର, ଦଶରଥ ପୁଅ, ବଡ଼ ବାହୁଶାଳୀ; ସେ ଦୂରକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା । ଏପରି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଛାୟା ଆଶ୍ରୟରେ ଆମେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରିବା; ସେ ଆମ ପ୍ରଭୁ, ରକ୍ଷକ ଓ ଗତି ।” ସହରର ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ପତିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା । ରାଘବ ଅରଣ୍ୟରେ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ ।” “ଏହି ଅନ୍ଦୁନିଆ, ଭୟଭିତ ଓ ବିସ୍ମୃତ ମନ ଥିବା ସହରରେ କିଏ ଖୁସି ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ରାଜ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ପୁଅ, ଧନର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ।” “ଯିଏ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ସ୍୵ାମୀକୁ ଶକ୍ତି ଲାଗି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର କୁଳକୁ କଳଙ୍କିତ କରିଛନ୍ତି; ଏପରି ଅସାଧୁ ଓ ଅନ୍ୟାୟିନୀ ନାରୀ କିଏ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?” “ଆମେ କୈକେୟୀଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦାସ ଭାବେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ; ସେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ଆମେ ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ବଞ୍ଚିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅପମାନ ବୋଧ କରୁଛୁ ।” “ଯିଏ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କରିଦେଉଥିବା ଏହି କ୍ରୁର ନାରୀ ସହିତ ଏହି ଅନ୍ୟାୟିନୀ ସହିତ କିଏ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିପାରିବେ?