ଏହି ଦିନ ନିଶା ଉପରେ ତିରସ୍କାର! ଏହି ନିଶା ଆମ ମନକୁ ଚୋରି ନେଇଛି, ଏବଂ ଆଜି ଆମେ ଆମ ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଧାରୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁ ନାହିଁ। ରାମ, ଯିଏ ସଦା ସତ୍ୟ ଭାଷଣ କରନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଡ଼ ବାହୁ ଧାରୀ, କିପରି ତାଙ୍କ ଆସ୍ଥାଶୀଳ ଜନତାକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ତପସ୍ବୀ ଭଳି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି? ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ପିତା ପରି ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି? ଏବେ ଏଠାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କିମ୍ବା ଏହି ଜୀବନକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଷ୍କ କାଠ ଅଛି, ଆମେ ଏହି କାଠ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଶ୍ମାନ ତୟାରି କରି ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କିମ୍ବା— ଆମେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମଧୁର କଥା କହୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ କଣ କହିବା? କିପରି ଆମେ ବହୁତ ଦୁଃଖରେ 'ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ' ବୋଲି କହିପାରିବା? ଆମେ ରାଘବ ବିନା ଯେତେବେଳେ ଏହି ସହରକୁ ଫେରିବା, ସେ ସହର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନିର୍ଜନ ହେଇଯିବ; ଏହା ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇ ଦୁଃଖୀ ହେଇଯିବ। ସେ ଶୂରବୀର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଆମେ ଚାଲିଯାଇଥିଲୁ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଆମେ କିପରି ପୁନଃ ସେ ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବା? ଏଭଳି କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ନିଜ ହାତ ଉଠାଇ ଗାଉଁ ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନେ ପରି କାନ୍ଦିଥିଲେ। ପଥରେ ଅଗ୍ରସର ହେଇ କିଛି ଦୂର ଚାଲିବା ପରେ, ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବାରୁ ଏହି ଲୋକମାନେ ପଥ ହରାଇ ଦେଖିଲେ। ଚକିଅଟି ଚକିଅଟି ରଥର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଏହି ବିଚାରଶୀଳ ଲୋକମାନେ 'ଏହି କଣ? ଆମେ କଣ କରିବା?' ବୋଲି କହି, ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ନେଇ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବା। ସେ ସହରକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇଯିବାରୁ ଆଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା। ରାମ ବିନା ଏହି ସହର ଅପ୍ରଭା ହୋଇଯିବା; ଏହା ଏମିତି ଦେଖାଯିବା, ଯେଉଁଠାରେ ଗରୁଡ଼ ଏକ ଜଳାଶୟରୁ ସାପମାନେ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଛି। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି, ଏହି ସହର ଆନନ୍ଦ ହୀନ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନରେ ଦେଖାଯିବା। ସେ ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରେ ଭରିଯିବା, ଅତି ଶୋକ ନେଇ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଭବ୍ୟ ଘରମାନେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହରାଇଯିବା। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଯିବା, ଆଖି ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯିବା, ମୃତ୍ୟୁ ଇଚ୍ଛା ନେଇ ଏହି ଲୋକମାନେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଇଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିବା ପରେ, ସେହି ସହରବାସୀ ଏମିତି ଦେଖାଯିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ନିକଳିଯାଇଛି, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯିବା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପିଲା ଓ ପତ୍ନୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରି, ସମସ୍ତ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଢାକି ରଖିଲେ। କେହି ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ, କେହି ସନ୍ତୋଷ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ବସ୍ତୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଯିଲା ନାହିଁ, ଘରମାନେ ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ। ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରିଲାବେଳେ ମଧ୍ୟ କେହି ଆନନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ମିଳିଲାବେଳେ ମା ଆନନ୍ଦ କଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ବୋଲି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଲେ, ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମନ ଭରିଯିଲା। ଏହି ଘର, ପତ୍ନୀ, ଧନ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦର କଣ ଅର୍ଥ, ଯଦି ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁ ନାହିଁ? ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଏକା ନର ଅଛି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ନଦୀ, ଲୋଟସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଝିଲି ଓ ପୋଖରୀ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ। ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ଜଳାଶୟ, ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରମାନେ ସମସ୍ତେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେବେ। ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଅତିଥି ପରି ସମ୍ମାନ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହେବେ ନାହିଁ। ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପ ମୁକୁଟ ଓ ଅଧିକ ଉପହାର ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ଦେଖାଯିବା। ଅସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପାହାଡ଼ମାନେ ଦୟାରେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇବେ। ପାହାଡ଼ମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରାଇବେ, ଅନେକ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ ଝରଣା ଦେଖାଇବେ। ପାହାଡ଼ର ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୟ ନାହିଁ, ଅପରାଜୟ ଅଛି। କାରଣ ସେ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଶୂରବୀର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ତାଙ୍କୁ ଦୂର ଚାଲିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ମହାତ୍ମା ନାୟକଙ୍କ ଛାୟା ଆରାମଦାୟକ; ସେ ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଶରଣ ଦେବେ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ଆପଣମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା—ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ସହରର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପତିମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଥା କହିଥିଲେ। ଅରଣ୍ୟରେ ରାଘବ ଆପଣମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷେମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ; ସୀତା, ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ, ଏହି ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷେମ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେବେ। ଏହି ଅସୁଖଦ ଘର, ଅସ୍ଥିର ମନ ଓ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରି, କିଏ ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଇପାରିବ? ଯଦି କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିବେ, ତେବେ ଆମ ପାଇଁ ଜୀବନ, ପୁତ୍ର, ଧନର କଣ ମୂଲ୍ୟ? ସେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପତିକୁ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି—ଏଠି କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ବଂଶର ଦାଗ, ଅନ୍ୟ କିଏକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ? ଆମେ କୈକେୟୀର ଦାସ ଭାବରେ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ସମୟରେ ଆମେ ଆମ ପୁତ୍ର ସହିତ ଦୁଃଖରେ ରହିବାକୁ ଶାପ ଦେଇଥିଲୁ। କିଏ ଏହି ନିର୍ଦୟ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯିଏ ରାଜାର ପୁତ୍ରକୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିଛି, ସେ ଅଧର୍ମ ଓ କୁକର୍ମ କରୁଥିବା ଏହି ମହିଳା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ବଞ୍ଚିପାରିବ?