ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ତାଙ୍କ ରଥି ଚିତ୍ରଙ୍ଗଦ ସହିତ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖିବା ପରେ ଅରଣ୍ୟ ଦିଗରେ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ‘ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡ’ର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଆବେଶିତ, ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ମୁହଁ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଦୟାଳୁ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ, ସେମାନେ ବିଳାପର ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ— “ହାୟ, ଏହି ନିଦ୍ରା ଯାହା ମନକୁ ଚୋରି ନେଇଯାଏ, ତାହା ଉପରେ ଅଭିଶାପ! ଆଜି ଆମେ ବିରାଟ୍ଛାତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ମହାବାହୁ, ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମ କିପରି ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଜନମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ?” “ଏଠି ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ବାରଣ କରିଦେବା, କିମ୍ବା ଏହି ଜୀବନ ଛାଡିଦେବା; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ? ଏଠି ବଡ଼ ବଡ଼ ଶୁଖିଲା କାଠ ଅଛି, ଆମେ ଏହାରେ ଅଗ୍ନି ସଜାଇ ସମସ୍ତେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ନାହିଁଲେ—” “ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ ଆମେ କ’ଣ କହିପାରିବା? କିପରି କହିବା, ‘ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ’?” “ଏବେ ରାଘବ ବିନା ଆମେ ଯେଉଁ ସହରକୁ ଫେରିବା, ସେଇ ସହର ନିରାନନ୍ଦ, ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିଛି ଆନନ୍ଦ ନ ଥିବା ଦେଖାଯିବ। ଏହି ମହାନ ଯୋଧ୍ୟା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ରାମ ସହିତ ଆମେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାଲିଥିଲୁ, ଏବେ ସେ ନଥିବାରୁ କିପରି ଆମେ ପୁଣି ସେ ସହରକୁ ଦେଖିବା?” ଏପରି କହି, ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ ଗାଏ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ବଛଡ଼ା ପରି ବିଳାପ କରିଲେ। ଏହାପରେ, ରାମଙ୍କ ରଥପଥ ଅନୁସରଣ କରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ରାସ୍ତା ହରାଇ ଭୟଙ୍କର ଅବସାଦରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି, ସେମାନେ ବିଚାର କଲେ—“ଏହି କ’ଣ ହେଲା? କର୍ମଫଳରେ ଆମେ କ’ଣ କରିବା?” ଏପରି ଭାବେ, ଅସାନ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ, ସେମାନେ ସେଇ ପଥରେ ଫେରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ସହରକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତିତ ହୃଦୟ ନେଇ, ସେମାନେ ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରିଲେ। ରାମ ବିନା ସହର ଅନ୍ଧକାର ହୋଇଥିଲା, ଏକ ପୋଖରୀରୁ ଗରୁଡ଼ ନାଗମାନେକୁ ଉଠାଇ ନେଇଥିବା ପରି। ଚାନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ସେହି ସହର; ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ମନେ ହେଉଥିଲା ସମସ୍ତଙ୍କୁ। ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ, ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗୃହମାନେକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନେ ନିଜ ଲୋକକୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏପରି ଭାବେ, ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ଅତି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଚକ୍ଷୁ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ସେମାନେ ଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ପୁଣି ଫେରି ଆସିଥିବା ସେଇ ସହରବାସୀମାନେ ମନ ବିନା ଦେହ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ବାଳକ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ; ସମସ୍ତେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ। କେହି ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ, କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁଥିଲା ନାହିଁ, ଘରେ ମାନେ ଭୋଜନ ରାନ୍ଧିଲେ ନାହିଁ। ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ଜନ୍ମରେ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମାଆ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ନାରୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ପତିମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଭର୍ତ୍ସନା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଚୋଟ ଲାଗେ। “ଏହି ଘର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ କିପାଇଁ? ଏହି ପୁଅ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ କ’ଣ ଉପକାରୀ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ?” “ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେଉଁଠାର ନଦୀ, ଲୋଟସ୍ ଭରା ପୋଖରୀ, ଯାହାର ପବିତ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନ୍ୟାନ କରିବେ। ମଧୁର ଅରଣ୍ୟ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିଶାଳ ମାର୍ଷ, ଓ ପର୍ବତ ଶିଖର ସବୁ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇବେ।” “ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଯିବେ, ସେଉଁଠାର ପର୍ବତ ବା ଅରଣ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରିବାରେ ବିଫଳ ହେବେ ନାହିଁ। ଅନୁପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନାନା ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଯିବ; ପର୍ବତମାନେ ଦୟାବଶତଃ ରାମଙ୍କ ଆଗମନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖାଇବେ। ପର୍ବତମାନେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଝରଣା ଭାବେ ଝରିବେ, ନାନା ବର୍ଣ୍ଣର ଅଦ୍ଭୁତ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କେବେ ଭୟ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ପରାଜୟ ହେବା ନାହିଁ।” “ସେ ରାମ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ; ସେ ଅଧିକ ଦୂରେ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଚଳ, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ଏମିତି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଛାୟା ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥାଏ; ସେ ଏହି ଜନମାନେଙ୍କ ରକ୍ଷକ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଆମେ ସୀତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ତୁମେ ରାଘବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା।” ଏପରି ଦୁଃଖରେ ସହରର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ। “ଅରଣ୍ୟରେ ରାଘବ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବେ; ସୀତା, ଏକ ନାରୀ ଭାବେ, ଏହି ଜନମାନେଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଖିବେ।” ଏପରି ଭାବେ, ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ତାଙ୍କ ମୁଁ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଭିଜାଇ ରହିଗଲେ।