ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ସୂତ ଚିତ୍ରରଥୀ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ରଥ ଚଲାଇଲେ, ଏବଂ ସହରବାସୀମାନେ ରାମଙ୍କ ପଥ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୟାଳୁ ଭାବେ ରଥକୁ ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇଲେ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସୂତ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଏହାର ବିବରଣୀ ଦେଲେ । ତାପରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଯୋଜିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଚିତ୍ରରଥୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଘୋଡ଼ା ଚଲାଇବାକୁ କହିଲେ । ପୂର୍ବରୁ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏବଂ ସୂତ ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ରାମ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯିବା ପରେ ରାତି ବିତିଯିବା ସହିତ, ସେହି ସହରବାସୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା । ଦୁଃଖ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପୁନିପୁନି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାରିତ, ଏବଂ ସେମାନେ ଦୟାଳୁ ଓ ଶିକ୍ଷିତ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— “ଏହି ନିଦ୍ରା ଉପରେ ଅଭିଶାପ! ଆମେ ଆଜି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ସେହି ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଧାରୀଙ୍କୁ । ଏମିତି କିପରି ରାମ, ଯିଏ ସଦା ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପିତା ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ? ଆମେ ଏଠାରେ ମରିଯିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ଏହି ଜୀବନ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ—ରାମ ବିନା ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ?” “ବଡ଼ ବଡ଼ କଠିଆ ଜଙ୍ଗଳ ଅଛି, ଚଳ, ଆମେ ସେଠାରେ ଚିତା ଜଳାଇ ସେଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା; କିମ୍ବା, ଆମେ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେବୁ ତାଙ୍କୁ—ସେହି ମାଧୁର୍ୟମୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ? ଆମେ କିପରି କହିବୁ, ‘ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଥିଲୁ’? ଏହି ସହର ରାମ ବିନା ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯିବ; ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ଏହି ସହର ଆଉ ଆନନ୍ଦ ନଥିବ । ଏବେ ଆମେ ସେହି ଶୂରବୀରଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆସିଛୁ, ଏବେ ଆମେ କିପରି ଏହି ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବୁ?” ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ, ଗାଈ ଛୁଆ ହରାଇଥିବା ବେଳେ ଯେପରି ଦୁଃଖ କରେ, ସେଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ । ରଥର ଚିହ୍ନା ଅନୁସରଣ କରି, କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ପଥରେ ପଡି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅସମ୍ବିତ୍ତିରେ ହେଲେ । “ଏହି କ’ଣ ଘଟିଲା? ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ, ଭାଗ୍ୟର ଘାତରେ ଆଘାତ ପାଇଲୁ,” ବୋଲି କହି, ସେମାନେ ଆସିଥିବା ପଥରେ ପୁନି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ । ସେମାନେ ସହରକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାରିତ, ଅଶ୍ରୁ ପ୍ରବାହ କରୁଥିଲେ । ରାମ ବିନା ଏହି ସହର ଅନ୍ଦକାର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ପୁଖୁରିରୁ ସର୍ପ ଉଠାଇନେଇଥିବା ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଚାନ୍ଦ୍ରବିହୀନ ଆକାଶ, ଜଳହୀନ ସମୁଦ୍ର ପରି ସହର ଅନନ୍ଦ ହୀନ ଦେଖାଯାଉଛି । ସେମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଏମିତି ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଯେ, ନିଜ ଲୋକ କି ଅନ୍ୟ, ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ ମୁହଁରେ ଦେଖିଲେ । ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତିରେ, ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଓ ବିୟୋଗରେ ଭାରି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଥିବା ସେମାନେ, ମନ ହରାଇ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ହରାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ପରିବାର ବନ୍ଧୁ ବନ୍ଧବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୁ ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଢାକିଯାଉଥିଲା । କେହି ଆନନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ, ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଉନଥିଲେ, ଘରେ ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ଧା ହେଉନଥିଲା । ହରାଇଥିବା ଧନ ଫେରିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଉଲ୍ଲାସ କରୁନଥିଲେ, ମାଆ ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଉନଥିଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ନାରୀମାନେ ଦୁଃଖରେ ପତିଙ୍କୁ ଭର୍ଜନା କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ କଥା ଦୁଃଖରେ ଶିଙ୍ଗ ଗତିରେ ହାତୀକୁ ଯେପରି ଆଘାତ କରେ, ସେଭଳି ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲା । ସେମାନେ କହିଲେ— “ଏହି ଘର, ଜନାନୀ, ଧନ—ଏଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ନାଦେଖି କ’ଣ ଲାଭ? ଏହି ସଂସାରର ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି । ଧନ୍ୟ ସେହି ନଦୀ, ହ୍ରଦ ଓ ପୋଖରୀ, ଯେଉଁଠାରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରିବେ । ଧନ୍ୟ ସେହି ଅରଣ୍ୟ, ମହାନଦୀ, ମାରୁ ଭୂମି ଓ ପର୍ବତ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଚାଲିଯିବେ, ସେଉଁଠି ସବୁ ଶୋଭା ଆସିଯିବ । ଯେଉଁ ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ରାମ ପହଞ୍ଚିବେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତିଥି ପରି ସମ୍ମାନ କରିବେ । ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ମାଳା ଓ ଫଳ ଦେଇ, ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଖିବେ । ପର୍ବତ ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ ଝରଣା ଝରିବେ, ଦୂର୍ଲଭ ରଙ୍ଗିନ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ । ପର୍ବତ ଚୂଡ଼ାର ଗଛ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇବେ—ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଭୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ କେବେ ହେବ ନାହିଁ । ସେ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶୂରବୀର; ସେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ!” ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ, ବିୟୋଗ ଓ ଅନୁରାଗରେ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରି, ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ତାଗିଲେ ।