ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସେଇ ସମୟରେ ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ସାରଥି, ରଥଟିକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ ଏବଂ ଆଗକୁ ଚଳ। କିଛି ସମୟ ତୁମେ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଳିବା ପରେ ରଥକୁ ପୁଣି ପଛକୁ ଫେରାଇବା, ଯେପରି ନଗରବାସୀମାନେ ମୋର ପଥ ଜାଣିନପାରନ୍ତି। ଏହା ବଡ଼ ସାବଧାନିରେ କର।” ରାମଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ସାରଥି ଏହା ଅନୁସାରଣ କଲେ, ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରି ରଥକୁ ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ତାପରେ ରଘୁବଂଶର ଏହି ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ, ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ। ସାରଥି ଘୋଡ଼ାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାରେ, ସେମାନେ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏଭଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ସାରଥି ସହିତ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରାଇ ନିକୁଞ୍ଜ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ମହାନ୍ତି ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ରାମ ଛଡ଼ା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଜଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଥିବା ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାର, ଏବଂ ସେମାନେ ଶୋକାକୁଳ ଭାବରେ କହିଲେ—“ହାଇ, ସେଇ ନିଦ୍ରା ଉପରେ ଅଭିଶାପ, ଯାହା ମନକୁ ଚୁରି କରେ! ଆଜି ଆମେ ବିଶାଳ ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁବାନ୍ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏମିତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସତ୍ୟବାନ୍, ଆମ ପ୍ରେମିକ ରାମ କିପରି ଆମୋଁକୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ଯାଇପାରିଲେ? ସେ ଯିଏ ସବୁବେଳେ ପିତା ପରି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ?” “ଆମେ ଏଠିଏ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅଥବା ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ? ଏଠି ବହୁତ ଶୁଖିଲା କାଠ ଅଛି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ, ନହେଲେ—” “ଆମେ କଣ କହିବୁ ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀଙ୍କୁ? କିପରି କହିପାରିବୁ, ‘ରାଘବକୁ ଆମେ ନେଇଯାଇଥିଲୁ’? ଆମେ ରାଘବ ବିନା ଯେଉଁ ସହରକୁ ଫେରିବୁ, ସେ ସହର ନିଶ୍ଚୟ ନିର୍ଜନ ହୋଇଯିବ; ଶିଶୁ, ମହିଳା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ଏହି ସହର ଆନନ୍ଦହୀନ ହୋଇଯିବ। ଏହି ମହାନ ନାୟକ ଓ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଆମେ ଯାଇଥିଲୁ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଆମେ କିପରି ପୁଣି ସେଇ ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବୁ?” ଏଭଳି କହି, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ହାତ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ, ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛ୍ଛା ହରାଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ଏପରି ଲୋକମାନେ ରଥର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ରାସ୍ତା ହରାଇ ବଡ଼ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ‘ଏହା କ’ଣ? ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ?’ ବୋଲି ଆଲୋଚନା କରି, ସେମାନେ ଯେଉଁ ରାସ୍ତାରେ ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ରାସ୍ତାରେ ଉଦାସ ହୃଦୟରେ ପୁଣି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ। ନଗରକୁ ଦେଖି ସେମାନେ ବିଷାଦରେ ଭରିଯାଇ ଅଶ୍ରୁ ଝାରିଲେ। ରାମ ବିନା ଏହି ସହର ଏପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ପୋଖରୀରୁ ସାପ ଧରି ନେଇସାରିଲାପରେ ନଦୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଏହି ସହର ଅନନ୍ଦହୀନ ଓ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଓ ଧନଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘରକୁ ଯିବା ସମୟରେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ, ଆପଣ ଓ ପରକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଅପାର ଭାବରେ ଉପଲିନ୍ନ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ତଳମାଳ କରୁଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆସି ଏବଂ ପଛକୁ ଫେରିଯିବା ପରେ ସେଇ ନଗରବାସୀମାନେ ମନ ହରାଇ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପରିବାର ଓ ଶିଶୁମାନେ ଘିରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। କେହି ଖୁସି ହେଉନାହାନ୍ତି, କେହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି, ବସ୍ତୁ କିଛି ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେଖାଉନାହିଁ, ଘରସ୍ଥମାନେ ରନ୍ଧଣ ମଧ୍ୟ କରୁନାହାନ୍ତି। ହରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଖୁସି ହୁଏ ନାହାନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ପୁଅ ମିଳିଲେ ମାଆଁ ଖୁସି ହୁଏ ନାହାନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରରେ ମହିଳାମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର ବାଣୀ ଦେଇ ନିନ୍ଦା କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଚୋଟ ଲାଗେ। ତେବେ ସେମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଘର, ଜନାନୀ, ଧନ-ଦାଉଲତ, ପୁଅ କିମ୍ବା ସୁଖର କ’ଣ ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ?” “ଏ ସଂସାରରେ କେବଳ ଏକ ଏମିତି ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେଇ ନଦୀ, ଝିଲିକିଥିବା ହ୍ରଦ ଓ ପୋଖରୀ, ଯାହାର ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ସ୍ନାନ କରିବେ। ମନୋହର ଅରଣ୍ୟ, ବିଶାଳ ନଦୀ, ବିସ୍ତୃତ ଦଳା, ଏବଂ ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତମାନେ ସବୁ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେବେ। ଯେଉଁ ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପର୍ବତରେ ରାମ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ସେଠି ସେ ଅତିଥି ପରି ସମ୍ମାନ ପାଇବେ। ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଅନେକ ଉପହାର, ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଓ ପୁଷ୍ପ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଯିବ। ପର୍ବତମାନେ ଶୁଭ୍ର ଜଳ ଧାରା ଝରାଇବେ, ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଝରଣା ଦେଖାଯିବ। ପର୍ବତ ଶିଖରର ଗଛମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେବେ; ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି କେବେ ଭୟ ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ହାର ନାହିଁ।” ଏଭଳି ଆୟୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଭାବି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ତାଙ୍କ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ରାମ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁଠି, ସେଠି ସବୁ କିଛି ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ନିର୍ଭୟ ଅଟୁଟ ରହିବ ବୋଲି ଭାବିଲେ।