ଶ୍ରୀରାମ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ଯେବେ ସେ ଅତିଶୟ ବଳଶାଳୀ, ମହାପ୍ରତାପୀ ରାଘବ ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏକ ବଡ଼, ନିରାପଦ, କଣ୍ଟକ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଭୀତମାନେ ଯେଉଁଥିରେ ଭୟପାଆନ୍ତି, ସେମିତି ଏକ ମହାସଡ଼କରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତେବେ ସେ ନିଜ ଚାରିଅଟିଆ ଚାଳକଙ୍କୁ ଦେଶବାସୀଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ କହିଲେ, “ଏ ଚାରିଅଟିଆ, ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ ଏବଂ ଆଗକୁ ବଢ଼।” “ଏକଥିକିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତ ଚଳାଇ, ତାପରେ ରଥକୁ ପୁଣି ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ, ଯେଉଁଥିରୁ ଦେଶବାସୀ ମୋର ପଥ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ସାବଧାନରେ କର।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଚାରିଅଟିଆ ଠିକ୍ ଏହିପରି କଲେ, ଏବଂ ରଥକୁ ଫେରାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ରାଘବଶି ଭାଇ ଏବଂ ସୀତା, ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଚାରିଅଟିଆ ରଥକୁ ତପୋବନ ପଥେ ଚଳାଇଲେ। ଏଭଳି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଶ୍ରୀରାମ ଚାରିଅଟିଆ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଯାତ୍ରାରେ ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖି ଅରଣ୍ୟ ପାଇଁ ବହିଁ ଚଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି ରାତି ଅତିତ ହେଲାପରେ, ଦେଶବାସୀ ରାମ ବିନା ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଶୋକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ପୁନିପୁନି ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଜର୍ଜରିତ, ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଦୟାଳୁ ରାମ ବିନା ହୋଇ, ସେମାନେ ବିଳାପ କରି କହିଲେ, “ଅଃ, ଏହି ନିଦ୍ରା ଯେଉଁଥିରେ ମନ ଚୋରାଯାଏ, ତାହା ଉପରେ ଅଭିଶାପ! ଆଜି ଆମେ ବିରାଟ୍ ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। କିପରି ଏହି ମହାବାହୁ, ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟବାଦୀ ରାମ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହଶୀଳ ପ୍ରଜାମାନେଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୱୀ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ? ଯିଏ ପିତା ପୁତ୍ରମାନେକୁ ଯେପରି ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ରାଘବଶ୍ରେଷ୍ଠ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ? ଆମେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ରାମ ବିନା ବଞ୍ଚିବାର ଅର୍ଥ କଣ? ଏଠି ବହୁତ ଶୁଷ୍କ କାଠ ରହିଛି, ଏହାକୁ ଏକ ଚିତା ଭଳି ଜଳାଇ ଆମେ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା— ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ ଆମେ କଣ କହିବୁ? କିମ୍ବା କିପରି ଏହି କଥା କହିପାରିବୁ, ‘ରାଘବକୁ ଆମେ ନେଇଯାଇଲୁ’? ଏହି ସହର ନିଶ୍ଚୟ ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯିବ, ଯେତେବେଳେ ଆମେ ରାଘବ ବିନା ଫେରିବୁ; ଏହା ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯିବ। ସେଇ ଶୂରବୀର ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଯାଇ, ବର୍ତ୍ତମାନ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ, ଆମେ କିପରି ପୁଣି ସେଇ ସହରକୁ ଦେଖିପାରିବୁ? ଏପରି ହାତ ଉଠାଇ, ସେମାନେ ବହୁତ ବିଳାପ କରିବା ଲାଗିଲେ, ଯେପରି ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ା ହରାଇ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି। ତାପରେ, ରଥର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଅଳ୍ପ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯିବା ପରେ, ରାସ୍ତା ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ। ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ଫେରିଗଲେ, କହିଲେ, “ଏହି କ’ଣ? ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ଆମେ ଏବେ କଣ କରିବୁ?” ତାପରେ ସେମାନେ ଯେଉଁ ରାସ୍ତାରେ ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ରାସ୍ତାରେ ହୃଦୟ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ନିରାନନ୍ଦ। ସେଇ ସହରକୁ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଅସ୍ଥିର ମନେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଦୁଃଖ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜିଗଲା। ଏହି ସହର ରାମ ବିନା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗୁନାହିଁ; ଯେପରି ଜଳାଶୟରୁ ଗରୁଡ଼ ସାପ ଉଠାଇ ନେଇଯାଇଥିବା ନଦୀ ଅନ୍ୟ, ତେଣୁ ଏହି ସହର ମଧ୍ୟ ନିରାନନ୍ଦ। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି ତାଙ୍କୁ ଏହି ସହର ଦେଖାଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ମନ ଅସ୍ଥିର। ସେମାନେ ଶୋକରେ ଅତିଶୟ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ମହାଳ ଓ ଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକ କୁହାଯିବା ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚାରିପାଖକୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଗଲା। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତର୍ବେଦନାରେ ଭରିଥିବା ସେମାନେ, ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ଶିରୋବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଯାଇ ଫେରିଆସିଥିବା ସହରବାସୀମାନେ ମନ ହରାଇ, ମନେ ମନେ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ପରିବାର ଓ ସନ୍ତାନମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଢାକିଗଲା। କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ବସ୍ତୁ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗୁନାହିଁ, ଘରସ୍ଥମାନେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କଲେ ନାହିଁ। ହାରାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଉଲ୍ଲାସ କଲେ ନାହିଁ; ମାଆ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ସନ୍ତାନ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଜନନୀମାନେ କାନ୍ଦିଲେ, ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀମାନେ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ଯାହା ହାତୀକୁ ଚୋଟ ଦେଇଥିବା ଅଙ୍କୁଶ ପରି। ରାଘବକୁ ଦେଖିନଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଘର, ଜନାନୀ, ଧନ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ଭୋଗ, କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ କେବଳ ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହିତ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେଇ ନଦୀ, ପଦ୍ମ ଭରିଥିବା ସରୋବର ଓ ତାଳାବ, ଯାହାର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ନିତ୍ୟସ୍ନାନ କରିବେ। ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବନ, ବଡ଼ ନଦୀ, ବିସ୍ତୃତ ମାର୍ଶ ଭୂମି, ଓ ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଶିଖର ସହିତ, ସମସ୍ତେ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇପାରିବ। ଯେଉଁ ବନ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼କୁ ରାମ ଯିବେ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଆଗମନ କରିଥିବା ଅତିଥି ପରି ଆଦର ମିଳିବ। ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ପ୍ରଚୁର ଉପହାର ସହିତ, ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦର୍ଶିତ ହେବ। ଋତୁ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କୁ କରୁଣାବଶତଃ ଦେଖାଇବେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଆସିବେ। ପାହାଡ଼ମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରିବେ, ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ଝରଣା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଏ।