ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାହାପରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମର ଅବତାର ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସହମତି; ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥରେ ଚଢ଼ିବା ଦରକାର।” ତାପରେ ରାମ ଚାରିଅଟିଏର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ଶୀଘ୍ର ରଥକୁ ଯୋଗାଅ; ମୁଁ ବନକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ତୁମେ ଦୃତ ଚଳା, ସୁମନ୍ତ୍ର।” ଚାରିଅଟିଏର ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଉତ୍ସାହରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ରଥକୁ ଯୋଗାଇଦେଲେ, ତାହାପରେ ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ—“ମହାବାହୁ, ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କ ରଥ ଯୋଗାଯାଇଛି। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ। ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ତେବେ ରାଘବ ସ୍ୱଜନମାନେ ସହିତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଝରିବା ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ତମସା ନଦୀକୁ ଲଂଘିଲେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ଏହିପରେ, ମହାବାହୁ, ଯଶସ୍ୱୀ ରାମ ଦୁର୍ଭୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଜନକ, କିନ୍ତୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ କଣ୍ଟକରହିତ ବଡ଼ ରାସ୍ତାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ରାମ ଚାରିଅଟିଏର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଗୋପନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହିଲେ, “ଚାରିଅଟିଏର, ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ ଓ ଆଗକୁ ଚଳ। କିଛି ଦୂର ଦୃତ ଚଳାଇବା ପରେ, ପୁଣି ରଥକୁ ପଛକୁ ଆଣିଦିଅ, ଯାହାଁ ନାଗରିକମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିନପାରନ୍ତି; ଏହି କାମ ସାବଧାନରେ କର।” ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ତେଣୁ କରି, ପଛକୁ ଫେରି ରଥ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ, ସୀତା ସହିତ, ଯୋଗାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥକୁ ଆଶ୍ରମ ପଥେ ଚଳାଇଲେ। ଏହିପରେ, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରାଯାଇଥିବା ରଥରେ ବନପଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ, ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠି, ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାମ ବିହୀନ ନାଗରିକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଶୋକରେ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପୁନିପୁନି ଚାହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ମ୍ଲାନ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ ରାମ ବିନା, ସେମାନେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ଏହି ନିଦ୍ରା ଉପରେ ଅଭିଶାପ! ଯାହା ମନକୁ ଚୋରିନେଇଯାଏ। ଆଜି ଆମେ ପ୍ରସ୍ଥୁଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। କିପରି ଏହି ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ମହାବାହୁ ରାମ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଜନମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ଜଣେ ପିତା ଭଳି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ—ସେ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ? ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବା ବଡ଼ ପ୍ରୟାଣ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କ'ଣ ଅର୍ଥ? ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଷ୍କ ଜଂଗଲ ଅଛି, ଆମେ ଏହାରେ ଚିତା ଜାଳି ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ, ନାହିଲେ— ଆମେ ସେଇ ମହାବାହୁ ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ରାଘବଙ୍କୁ କ'ଣ କହିବୁ? କିପରି ଆମେ ସହିପାରିବା, ‘ରାଘବ ଆମ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ’ ବୋଲି? ଏବେ ଏହି ସହର ରଘୁବଂଶୀ ବିନା ଦୁଃଖିତ ହେବ, ନାରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ଏହି ସହର ଆନନ୍ଦହୀନ ହେବ। ଏହି ବୀର ଓ ଉଦାର ଆତ୍ମା ସହିତ ଯିବା ପରେ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା ଆମେ କିପରି ପୁଣି ସେଇ ସହରକୁ ଦେଖିବୁ? ଏଭଳି ହାତ ଉଠାଇ ସେମାନେ ବହୁ ବିଳାପ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, ଗାଈଁ ଝିଅ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ପରେ ଯେମିତି ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ଏହିଭଳି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ ମାର୍ଗ ହରାଇ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି, ସେମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, “ଏହା କ’ଣ? ଆମେ ଏବେ କ’ଣ କରିବୁ, ଦୈବର ଘାତ ହେଲୁ?” ବୋଲି କହିଲେ। ତାପରେ, ଯେହି ପଥରେ ଆସିଥିଲେ ସେଇ ପଥରେ, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁ ସହର ଏବେ କ୍ଲେଶ ଭରିତ। ସେମାନେ ଏହି ସହରକୁ ଦେଖି, ରାମ ବିନା ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଦୁଃଖରେ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା। ଏହି ସହର ରାମ ବିନା ରୂପ ହରାଇଛି; ଯେମିତି ଗରୁଡ଼ ଝିଅ ସାପକୁ ଝିଲେ ଝିଲିଅ ପୋଖରୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସାଗର ଭଳି, ସେମାନେ ସହରକୁ ଆନନ୍ଦହୀନ ଦେଖି, ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋଭାମୟ ଗୃହମାନେକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସ୍ୱଜନ ବା ଅନ୍ୟଜନ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଶେଷ। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିମୂଢ ହୋଇ, ଚକ୍ଷୁ ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲେ ସେମାନେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ପଛକୁ ଫେରି, ସହରବାସୀମାନେ ମନ ହରାଇ, ଜଣେ ଆତ୍ମା ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ, ପିଲା ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରେଇଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଢାକି ଦେଇଥିଲେ। କେହି ଖୁସି ହେଲେନାହିଁ, କେହି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେନାହିଁ; ବଣିକମାନେ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେନାହିଁ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗିଲେନାହିଁ, ଘରେ ମାନେ ଖାଦ୍ୟ ରନ୍ଧିଲେନାହିଁ। ଯଦିଓ କିଏ ହାରାଇଥିବା ଧନ ଫେରାଇ ପାଇଲେ, ସେମାନେ ଖୁସି ହେଲେନାହିଁ; ଏକ ମା ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ହେଲେନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ, ମହିଳାମାନେ କାନ୍ଦିଲେ ଓ ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ, ତାଙ୍କ କଥା କ୍ଷୋଭରେ ହାଥୀକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ସେମାନେ କହୁଛନ୍ତି—ଏବେ ଘର, ସ୍ତ୍ରୀ, ଧନ, ପୁଅ ବା ସୁଖର କ’ଣ ଦରକାର? ଯେଉଁମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏ ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ। ଏ ଭୂମିରେ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟପୁରୁଷ ଅଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ସୀତା ସହ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ବନରେ ସେବା କରୁଛନ୍ତି। ଧନ୍ୟ ସେଇ ନଦୀ, ହ୍ରଦ, ଶାରଦ ଓ ତାଳାବ, ଯାହାର ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ସ୍ନାନ କରିବେ।