ଯେତେବେଳେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଦେଖିଲେ ଯେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ନାଗରିକମାନେ ଗଛ ତଳେ ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, ଏହି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏପରି ଶୁଇଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ପଥରେ ଯାଇପାରିବୁ। ରାମ ଚିନ୍ତା କଲେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏହି ନାଗରିକମାନେ ଏପରି ଗଛ ତଳେ ଅଧିକ ସମୟ ପାଇଁ ଶୁଇ ରୁହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ତ ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ, ଏହାରୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ, କିନ୍ତୁ ଆଉ ଦୁଃଖ ଦେଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଏହି କଥାରେ ସମ୍ମତ। ଚଳ, ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।" ତେବେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ଦ୍ରୁତ ରଥ ଯୋଗ କର। ମୁଁ ଏବେ ବନକୁ ଯିବି। ଦ୍ରୁତ ଚଳ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ରଥ ଯୋଗ କରି, ହାତ ଯୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, "ମହାବାହୁ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ରଥ ସଜିଛି। ଦ୍ରୁତ ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ। ତୁମର ଯାତ୍ରା ଶୁଭ ହେଉ।" ତାପରେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତମସା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହି ତମସା ଜଳ ଦ୍ରୁତ ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଥିଲା। ଏହା ପରେ, ରାମ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ନିର୍ଭୟ ଏବଂ କଣ୍ଟକ ରହିତ ଏକ ମହାପଥରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷିତ। ତାପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନାଗରିକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଉଥିବା ପାଇଁ ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚା। କିଛି ଦୂର ଚଳି, ପୁଣି ଆଉ ଥରେ ରଥକୁ ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚା, ଯେପରି ନାଗରିକମାନେ ଆମର ପଥ ଜାଣିନପାରନ୍ତି। ଏହା ସାବଧାନରେ କର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଏହିପରି କଲେ ଓ ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ସହିତ ଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ମୁନିବନ ଦିଗକୁ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚଲାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହ ଉତ୍ତର ମୁହଁ କରି ରଥ ଚଳାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖିଲେ। ଏଭଳି ଘଟଣା ପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏଠାରେ, ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ସେଇ ନାଗରିକମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ରାମ ବିନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରିଯାଇଥିଲା, ପୁଣିପୁଣି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଅନ୍ଧାର କରି, ଏହି ଦୟାଳୁ ଓ ବିଦ୍ୱାନ ରାମ ବିନା ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହିଲେ। "ଅଫସୋସ ଏହି ନିଦ୍ରା ଉପରେ, ଯାହା ମନକୁ ହରି ନେଉଛି! ଆଜି ଆମେ ଏଇ ପ୍ରଶସ୍ତ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। କିପରି ଏହି ସତ୍ୟବାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ଜନମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ? ଯେଉଁ ଆମକୁ ବାପାଙ୍କ ପରି ସଦା ସୁରକ୍ଷିତ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ?" "ଆମେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ, କିମ୍ବା ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମନାଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ; ରାମ ବିନା ଏଇ ଜୀବନର କ'ଣ ଅର୍ଥ? ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଖିଲା କାଠ ଅଛି, ଚଳ, ଆମେ ଏକ ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା। ନାହିଁଲେ, ଆମେ କ'ଣ କହିବା ଉଚିତ୍ ହେବ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ? କିପରି ଆମେ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍, 'ରାଘବକୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ'?" "ଏଇ ସହର ରାଘବ ବିନା ନିର୍ଜନ ହେଇଯିବ; ଏଠାରେ ଖୁସି ରହିବ ନାହିଁ, କେବଳ ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ରହିଯିବେ। ଆମେ ସେଇ ବୀର, ମହାତ୍ମାଙ୍କ ସହ ଯାଇ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ, ଏଇ ସହରକୁ କିପରି ପୁଣି ଦେଖିପାରିବୁ?" ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ବିଳାପ କଲେ, ଗୋ-ବଛା ହରାଇଥିବା ଗାଈମାନଙ୍କ ପରି। ପଥ ଅନୁସରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ଆଶାହୀନତାରେ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଗଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ରାସ୍ତା ହରାଇଦେଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ଯିବା ସମୟରେ, "ଏହି କ'ଣ? ଭାଗ୍ୟର ଆଘାତରେ ଆମେ କ'ଣ କରିବୁ?" ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ତେବେ, ଏଇ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ସହିତ ସେମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ପୁଣି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ଆସିଲେ। ସହରକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ଆଖିରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ଏହି ସହର ରାମ ବିନା ଅପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ଯାହାର ପୋଖରୀରୁ ଗରୁଡ଼ ସପ ଉଠାଇନେଇଛି। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ପରି ଏହି ସହର ଅନନ୍ଦ ହୀନ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଅନ୍ୟମାନେ କିମ୍ବା ନିଜ ଲୋକମାନେ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ, ଖୁସି ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି। ସେମାନେ ଚିନ୍ତା ଓ ବିଷାଦରେ ଆଖି ଅଶ୍ରୁ ଭରିଯାଇଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ଷୁବ୍ଧତାରେ, ରାମଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଯାଇ ପୁଣି ଫେରିଥିବା ନାଗରିକମାନେ ମନ ହାରି ଦେଇଥିଲେ, ମନେ ମନେ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବିଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ପିଲା ଓ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅଶ୍ରୁ ଝାରୁଥିଲେ, ମୁହଁ ଅଶ୍ରୁରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା। କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ଖୁସି ହେଉନାହିଁ, ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି, ଘରେ ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧାଯାଉନାହିଁ। ହାରାଇଥିବା ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହେଉନାହିଁ, ପ୍ରଥମ ପୁଅ ହାତରେ ଆସିଲେ ମାଆ ଖୁସି ହେଉନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ନାରୀମାନେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଘରକୁ ଫେରିଥିବା ପତିମାନେକୁ ଦୁଃଖରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା କହୁଥିଲେ, ସେଇ କଥା ମାନେ ମାନେ ହାତୀକୁ ଅଂକୁଶ ଦେଇଥିବା ପରି ଦୁଃଖ ଦେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଦୁଃଖ ଓ ବିରହରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ନିମଗ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଖାଲି ଓ ଅନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ।