ଏହି ସମୟରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ନାଗରିକମାନେ ଯେପରି ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଅଟୁଟ ରଖିଛନ୍ତି, ସେପରି ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଏହି ନିଶା ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଘୁମେଇଛନ୍ତି, ସେଥିରେ ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଚଢ଼ି ଭୟ ବିନା ଆଗକୁ ଯାଇପାରିବୁ। ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଏବେ ଗଛ ତଳେ ଶୟନ କରି ଘୁମେଇ ରୁହନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଅସଲରେ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ଯେତେ ଦୁଃଖ ପାଇଛନ୍ତି, ତାହାରୁ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସେମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଆମ ପାଇଁ ସେମାନେ ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହେଉ ନାହିଁ। ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହା ସହିତ ସମ୍ମତି ଦେଉଛି, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ।" ତାପରେ ରାମ ଚାରିଅଟିଅର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ, "ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ରଥ ଯୋଗ କର, ମୁଁ ବନକୁ ଯିବି। ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ଚଳ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେ ସହିତ ରଥ ଯୋଗ କରି, ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, "ହେ ମହାବାହୁ, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତୁମର ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ସମସ୍ତ ଭଲ ହେଉ।" ଏଭଳି ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ବେଗବାନ ତମସା ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତା'ପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ଏକ ବଡ଼ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ମାର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ କଣ୍ଟକ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହା ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ତା'ପରେ ନାଗରିକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବାପାଇଁ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚା, ଚାରିଅଟିଅର।" ତା'ପରେ କହିଲେ, "କିଛିଦିନ ଦୂରେ ବେଗରେ ଚଳି, ପୁଣି ରଥକୁ ପଛକୁ ଫେରା। ଯେପରି ନାଗରିକମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିନପାରନ୍ତି, ଏହା ଅତି ସାବଧାନତାର ସହିତ କର।" ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କଲେ, ପୁଣି ଫେରି ରଥକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ତା'ପରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇ ସୀତା ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ରଥକୁ ଚଢ଼ି, ଚାରିଅଟିଅର ରଥକୁ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଚଳାଇଲେ। ଏଭଳି ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ର ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖି ବନପଥକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏଠିଠାରେ ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ରାମ ବିନା ନାଗରିକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଗଲେ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖର ଜଳ ଦେଖି, ପୁଣିପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ଆଉ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟନ୍ୟ ଜଣେ ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଓ ଦୟାଳୁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, "ଏହି ଘୁମକୁ ଅଭିଶାପ ହେଉ, ଯାହା ମନକୁ ଚୁରିନେଉଛି! ଆଜି ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ସେ ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଧାରୀ।" "କିପରି ଏହି ମହାବାହୁ, ସତ୍ୟବାନ୍ ରାମ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ୟାଗୀ ଭାବେ ଯାଇପାରିଲେ? ସେ ଯିଏ ସଦା ଆମକୁ ବାପା ଯେପରି ନିଜ ପୁଅମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ କିପରି ଚଲିଗଲେ?" "ଆମେ ଏଠିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଆହ୍ୱାନ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବିଦାୟ ନେବା ଉଚିତ; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?" "ଏଠି ଅନେକ ଶୁଖିଲା କାଠି ଅଛି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହିଠାରେ ଚିତା ଜଳାଇବା ଉଚିତ କିମ୍ବା—" "ସେଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅକ୍ରୋଧୀ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାଘବଙ୍କୁ କଣ କହିବୁ? କିପରି କହିପାରିବୁ, 'ରାଘବ ଆମ ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ ହେଲେ'?" "ସେଇ ସହସି, ମହାନ ଆତ୍ମା ଛାଡ଼ି ଆମେ ଯିଏ ଚାଲିଗଲୁ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ରହି, ଆମେ କିପରି ପୁଣି ସେଇ ନଗରକୁ ଦେଖିପାରିବୁ?" ଏଭଳି ହାତ ଉଠାଇ ସେମାନେ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର କଥା କହି, ଦୁଃଖରେ ଗୋବତ୍ସ ବିୟୋଗିନୀ ଗାଈମାନେପରି ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଲେ। ଏହିପରି ରଥର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଅଳ୍ପ ଦୂରେ ଯାଇ, ସେମାନେ ମହାନ ଦୁଃଖରେ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି, ବିଚାରଶୀଳ ଲୋକମାନେ କହିଲେ, "ଏହି କ'ଣ? ଭାଗ୍ୟର ଘାତରେ ଆମେ କ'ଣ କରିବୁ?" ତା'ପରେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ସେଇ ନଗରକୁ ଦେଖି, ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରିଲା। ରାମ ବିନା ଏହି ନଗର ଅପ୍ରଭା ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ସରପ ଉଠାଇ ନେଇଥିବା ଜଳହୀନ ପୋଖରୀର ନଦୀ। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ରପରି ସେମାନେ ଏହି ନଗରକୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ। ଶୋକାକୁଳ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ସେମାନେ ଜେମିତି ନିଜ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତେମିତି ସେମାନେ ନିଜ ଲୋକ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଚାରିପାଖରେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଆନନ୍ଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହରାଇଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଆଶାରେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଲୁହରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରିଥିବା ଏହି ନାଗରିକମାନେ ମନ ହରାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଜଣେ ଆତ୍ମା ବିହୀନ ଦେହ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ପରିବାର ଓ ସନ୍ତାନମାନେ ଦେଖି ଲୁହ ଝରାଇଲେ, ମୁହଁ ଆଁଶୁରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା। କେହି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ନାହିଁ, କେହି ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ; ବ୍ୟାପାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ ନାହିଁ, ସାମଗ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣିୟ ଲାଗୁନଥିଲା, ଘରେ ରନ୍ଧା ହେଉନଥିଲା। ହାରାଇଯାଇଥିବା ଧନ ଫେରିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଉଲ୍ଲାସ କଲେ ନାହିଁ; ମାଆ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ପାଇଁ ଖୁସି ହେଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ନିରାନନ୍ଦ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିଲା।