ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖାଇ ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଦେଖ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ କିପରି ନିଜ ଘରକୁ ଅନାଦର କରି, ଗଛ ତଳେ ରହି, ମାନେ କେବଳ ଆମ ପାଇଁ ଏଠି ଅଟୁଟ ଚିତ୍ତରେ ବସିଛନ୍ତି। ମାନେ ଯେପରି ଆମ ଉପରେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖିଛନ୍ତି, ସେପରି ଆମକୁ ଛାଡିବାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଚାହିଁବେନି, ଆପଣ ଜୀବନ ଦେଇ ଦେବେ। ସେମାନେ ଏଉଁ ଘନ ନିଦ୍ରାରେ ଯେତେବେଳେ ଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାଇପାରିବା। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ଏହି ଭକ୍ତ ନାଗରିକମାନେ ଏହିପରି ଗଛ ତଳେ ଅଧିକ ନିଦ୍ରା ନେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ। ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ଆମ ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ଏହି କଥାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ଯୁକ୍ତିକୁ ମନେ ପଢ଼େ, ଚଳନ୍ତୁ, ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବା।” ତାପରେ ରାମ ରଥି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦ୍ରୁତ ରଥ ଯୋଡ଼, ମୁଁ ବନକୁ ଯିବି। ଏଠାରୁ ତୁମେ ଦ୍ରୁତ ଚଳ। ସୁମନ୍ତ୍ର, ଚେଷ୍ଟା କର।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଡ଼ି ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, “ମହାବାହୁ, ଯୋଦ୍ଧାଶିରୋମଣି, ଏହି ରଥ ତୁମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଶୀଘ୍ର ଚଢ଼, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ତାପରେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ତମସା ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଏହି ତମସା ତୀବ୍ର ଓ ଘୁର୍ଣ୍ଣିତ ଧାରା। ପାରି ଯାଇ, ମହାବାହୁ ରାମ ନିର୍ଭୟ ଏବଂ କଣ୍ଟକଶୂନ୍ୟ ବଡ଼ ରାସ୍ତାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟଭୀତମାନେ ଭୟ ଭାବନ୍ତି। ତାପରେ ନାଗରିକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ ଏବଂ ଆଗକୁ ଚଳ। କିଛି ଦୂର ଗଲେ ପଛକୁ ଫେରି ଯାଅ, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିପାରିବେନି। ସାବଧାନ ହୁଅ।” ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହା କଲେ ଓ ରାମଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ତାପରେ ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ ଓ ସୀତା ଯୋଡ଼ାଯାଇଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରଥି ମୁନିବାସ ପଥେ ଘୋଡ଼ା ଚଲେଇଦେଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁଖ କରି ଅରଣ୍ୟ ଦିଗକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏଠାରେ ମହାର୍ଷି ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଯେଉଁ ନାଗରିକମାନେ ରାମଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅଚଳ ହେଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଶୋକର ଅଶୁ ଝରାଇ, ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ବାରମ୍ବାର ଆକାଂକ୍ଷା ଭିତରେ ରହି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ଚିହ୍ନିତ ମୁହଁ, ଦୟାଳୁ ଓ ପଣ୍ଡିତ ରାମଙ୍କୁ ହରାଇ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ— “ଏହି ନିଦ୍ରା ଉପରେ ଅଭିଶାପ! ଯାହା ମନକୁ ଚୋରିନେଇଛି। ଆଜି ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଯିଏ ବିରାଟ୍ ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତର ମାଲିକ। ଏହି ରାମ, ଯିଏ ସଦା ନିଜ କଥା ରଖେ, ଆମ ଭକ୍ତ ଜନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, କିପରି ତ୍ୟାଗୀ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ଯିଏ ପିତା ପୁଅମାନେକୁ ଯେପରି ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଗଲେ? ଆମେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁ ବାରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ବଡ଼ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନେବା; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କ’ଣ ଅର୍ଥ? ଏଠି ବହୁତ ଶୁଖିଲା କାଠ ଅଛି, ଚାଲ ଆମେ ଏକ ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, ନାହିଁ ହେଲେ—” “ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମଧୁରଭାଷୀଙ୍କୁ ଆମେ କ’ଣ କହିବା? କିପରି ଆମେ କହିପାରିବା, ‘ରାଘବାକୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ’? ନିଶ୍ଚିତ ଏହି ନଗର ରାଘବ ବିନା ନିରାନନ୍ଦ ହୋଇଯିବ, ସେଠାରେ କେବଳ ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ରହିଯିବେ। ଏହି ବୀର, ଉଦାର ଆତ୍ମାଙ୍କ ସହ ଚାଲିଗଲେ, ଏବେ ଆମେ କିପରି ସେହି ନଗରକୁ ଫେରି ଦେଖିବା?” ଏପରି ଅନେକ ବିଳାପ ଶବ୍ଦ କହି, ସେମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଗାୟ ଛାଡ଼ିଦିଆଯିଥିବା ମାନେ ପରି ହାହାକାର କରିଲେ। ରଥର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, କିଛି ଦୂର ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ମାର୍ଗ ହରାଇ ଗଲେ। ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି, ଚିନ୍ତାଶୀଳ ନାଗରିକମାନେ ପଛକୁ ମୁହଁ ଫେରି କହିଲେ, “ଏହା କ’ଣ? ଆମେ ଏବେ କ’ଣ କରିବା, ଭାଗ୍ୟରେ ପିଡ଼ିତ?” ସେମାନେ ଏହି ପଥରେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ଏହି ଦୁଃଖ ହୃଦୟରେ ନେଇ, ଆଉଥରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ। ନଗରକୁ ଦେଖି, ଶୋକରେ ଅସ୍ଥିର ମନରେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶୁ ଝରିଲା। ଏହି ନଗର ରାମ ବିନା ଅପ୍ରଭା ହୋଇପଡ଼ିଛି, ଯେପରି ତାଳାବରୁ ଗରୁଡ଼ ନାଗମାନେକୁ ଉଠାଇନେଇଛି। ଚାନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସାଗର ପରି ଏହି ନଗର ଅନନ୍ଦ ଶୂନ୍ୟ, ମନ ଭ୍ରମିତ। ଏହି ଭବ୍ୟ ମହଳ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଦୁଃଖରେ ଦବି ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ନିଜ ଲୋକ କି ଅନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ହରାଇଯିଥିଲା। ସେମାନେ ଏପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶୋକରେ ଆଖି ଭରି ଅଶୁ ଝରାଇ, ମୃତ୍ୟୁ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅସ୍ଥିର ହେଉଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଫେରି ଆସି, ନାଗରିକମାନେ ଜଣେ ଜଣେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଇ, ଶିଶୁ-ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ, ସମସ୍ତ ଅଶୁ ଝରାଇ, ମୁହଁ ଆଶୁରେ ଢାକି ରହିଲେ। କେହି ଆନନ୍ଦ କରିଲେନାହିଁ, କେହି ହସିଲେନାହିଁ, ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାମଗ୍ରୀ ଦେଖାଇଲେନାହିଁ, ସାମଗ୍ରୀ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଲାଗିଲାନାହିଁ, ଘରେ ମାନେ ରନ୍ଧଣ କରିଲେନାହିଁ। ଏପରି ରାମ ବିନା ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ତାହାର ନାଗରିକମାନେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଯାଇଥିଲେ।