ତମସା ନଦୀର ତୀରରେ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ଥିବା ଶୟନକୁ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସୀତା ଓ ସାଉମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ। ରାମ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ସୀତା ସହିତ ଶୁଇ ପଡ଼ିଲେ ଓ ଘୁମିଗଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଅନେକ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଚାରିଅଟ୍ ଚାଳକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସାଉମିତ୍ରି ସେ ରାତିଟିଏ ଜାଗି ରହିଲେ, ତମସା ତୀରେ ଚାରିଅଟ୍ ଚାଳକଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହୁଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ତମସା ଦୂର ତୀରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗାଁଠି ଗଂଗା ଭିତରେ ଥିଲା, ରାମ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ସେ ରାତିଟିଏ ଅତିବାହିତ କଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ପ୍ରଶସ୍ତ ରାମ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗୀମାନେକୁ ଦେଖି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— "ହେ ସାଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଘର-ପରିବାର ଛାଡ଼ି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି।" "ଏମିତି ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଆମ ପଛରେ ଫେରିବା ନିଷ୍ଠା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଜୀବନ ଦେଇଦେବେ। ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ଘୁମୁଛନ୍ତି, ଆମେ ତ୍ୱରିତ ଚାରିଅଟ୍ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଭୟ ନ ରଖି ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ନାଗରିକମାନେ ଏଠାରେ ଗଛ ତଳେ ଶୁଇ ରହିଲେ ନାହିଁ।" "ଏହି ନଗରବାସୀମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ, ଆମ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମର ଦେହ ଭଳି ଥିବା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହିପରି ଭଲ କଥା ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ଚଳନ୍ତୁ ତ୍ୱରିତ ଚାରିଅଟ୍ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା।" ତେବେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତ୍ୱରିତ ରଥ ଯୋଗ କର, ମୁଁ ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ତୁମେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଚାଲିବା।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଯୋଗ କରି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ— "ରଥ ଯୋଗ ହୋଇଛି, ହେ ବୀର, ଆପଣ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତ୍ୱରିତ ଚଢ଼ନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ।" ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିଅଟ୍ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତମସା ନଦୀର ତ୍ରେଗୁଣା, ତ୍ୱରିତ ଧାରାକୁ ଚାରିଅଟ୍ ଉପରେ କ୍ରମ କରି ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ତାପରେ, ପ୍ରଶସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁରକ୍ଷିତ, କଣ୍ଟକ ଶୂନ୍ୟ ମହାପଥରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଭୟଭୀତ ଲୋକମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି। ନଗରବାସୀମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣା ନ ପାଇଁ, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଚାରିଅଟ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦିଶାକୁ ଘୁଅ, ଏବଂ ଆଗକୁ ଚାଲିବା।" "କିଛି ଦୂର ତ୍ୱରିତ ଚାଲିବା ପରେ, ଚାରିଅଟ୍କୁ ପୁନଃ ଘୁଅ, ଯେଉଁଠାରେ ନଗରବାସୀମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣି ପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି କାମ ସାବଧାନରେ କର।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କରି, ଚାରିଅଟ୍କୁ ଫେରାଇ ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ତାପରେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ଚାରିଅଟ୍ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ତ୍ୱରିତ ଚାଲାଇଲେ। ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ, ଚାରିଅଟ୍ ଉତ୍ତରମୁଖୀ କରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ଚାରିଅଟ୍ ଚାଳକ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏବେ ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତ୍ଚାଳିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ରାତି ଅତିବାହିତ ହେବା ପରେ, ରାମ ବିନା ନଗରବାସୀମାନେ ବିଶାଦରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଶ୍ରୁରେ ଭାସିଯାଇ, ଏବଂ ପୁନପୁନ ଦେଖି ଦେଖି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତେବେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାର, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଦୟାଳୁ ରାମ ବିନା, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ଶୋକ ସବ୍ଦ କହିଲେ— "ଏହି ଘୁମ ଉପରେ ଅପବାଦ; ଏହି ଘୁମ ମନକୁ ଅପହାର କରିଦେଲା, ଆଜି ଆମେ ବିଶାଳ ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁ ନାହିଁ।" "କିପରି ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଜନମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତପସ୍ବୀ ଭଳି ଚାଲିଗଲେ? ଯିଏ ସଦା ପିତା ଭଳି ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ?" "ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବିଦାୟ ନେବା; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?" "ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଷ୍କ କାଠ ଅଛି, ଆମେ ଏହି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା—" "ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମଧୁରଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ ଆମେ କଣ କହିବା? କିପରି ଆମେ କହିପାରିବା— 'ରାଘବ ଆମ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ'?" "ଅବଶ୍ୟ, ରାଘବ ବିନା ଆମେ ଯାଉଥିବା ନଗର ବିରାଜିତ ହେବ, ଏହା ନିରାନନ୍ଦ, ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।" "ସେ ନାୟକ, ଉତ୍ତମ ହୃଦୟ ଧାରଣ କରିଥିବା ରାମ ସହିତ ଚାଲିଗଲା ପରେ, ଏବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଆମେ କିପରି ଫେରି ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିବା?" ଏଭଳି, ତାଙ୍କ ହାତ ଉଠାଇ, ଲୋକମାନେ ଗୋମାନେ ଛେନା ବିନା ଥିବାବେଳେ ଯେପରି ଦୁଃଖ କରନ୍ତି, ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ଅନେକ କଥା କହିଲେ। ଚାରିଅଟ୍ର ପଥ ଅନୁସରି, କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ନିରାଶା ଲାଗିଗଲା, ଆମେ ପଥ ହରାଇଗଲୁ। ଚାରିଅଟ୍ର ପଥ ଅନୁସରି, ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ଫେରିଗଲେ, "ଏହି କଣ? ଭାଗ୍ୟରେ ଆମେ କଣ କରିବା?" ଏହିପରି, ସେମାନେ ଯେପଥରେ ଆସିଥିଲେ, ଏହିପଥରେ ହୃଦୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଦୁଃଖିତ ନଗର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ। ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖି, ରାମ ବିନା ମନ ଅସ୍ଥିର, ଦୁଃଖରେ ଅଖିରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରିଲା। "ଏହି ନଗର ରାମ ବିନା ଚମକୁ ନାହିଁ; ଗରୁଡ଼ ଝିଆ ନଦୀରୁ ନଗ ଉଠାଇ ନେଇଥିବା ନଦୀ ଭଳି। ଚନ୍ଦ୍ର ବିନା ଆକାଶ, ଜଳ ବିନା ସମୁଦ୍ର ଭଳି, ଏହି ନଗର ଅନନ୍ଦ ବିନା, ଚିତ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦେଖିଲେ।