ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଏପରି କହି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା ପରେ, ରାଘବ ଦୟାଳୁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ମୃଦୁଭାଷୀ, ତୁମେ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସତର୍କ ରଖ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଭଲଭାବରେ ଚରିବା ପାଇଁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାର ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପାସନା କରି, ରାତି ହେବା ପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଓ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କ ପାଇଁ ଶୟନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ତମସା ନଦୀ କୂଳରେ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ସେଠାରେ ଶୋଇଲେ। ରାମ ଦୀର୍ଘ ଦିନର କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଶୋଇ ପଡିବା ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ସେଇ ରାତିଟି ଜାଗି ରହି, ତମସା କୂଳରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହି ଚାଲିଲେ। ସେଇ ଦୂର ତମସା କୂଳ, ଗୋଁସା ଝୁଣ୍ଡରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ରାମ ସେଠି ସହଚରମାନେ ସହ ଏକ ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନଧାରୀ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଅନ୍ୟଦିନ ଭୁଲି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ରହିଛନ୍ତି। ଯେପରି ସେମାନେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଏପରି ସେମାନେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବି ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବେ। ଏହିମାନେ ଯେଉଁଯେଉଁବେଳେ ଘୁମେ ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁବେଳେ ଆମେ ଚିତ୍ତ ନିର୍ଭୟରେ ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରବାସୀ ଗଛ ତଳେ ଶୁଇ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ସେମାନଙ୍କ କର୍ମର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଆମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ମୁଁ ଏହା ସହମତ; ଚଳୁ, ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଢ଼ିବାକୁ ଦେଖ।" ତାପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଦ୍ରୁତ ରଥ ଯୋଡ଼; ମୁଁ ଅବନ୍ୟରେ ଯିବି। ଦ୍ରୁତ ଚଳ, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼ି, ହାତ ଜୋଡି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ମହାବାହୁ, ଆପଣଙ୍କ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଦୟାକରି ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଚଢ଼ନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।" ଏହିପରି ରଥରେ ଚଢ଼ି, ରାଘବ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ବହିଥିବା ପାଣି ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ପରେ, ସେ ମହାବଳୀ ତେଜସ୍ବୀ ରାମ ଆତଙ୍କିତମାନେ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଏବଂ ଶୁଭ ମାର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତାପରେ ନାଗରିକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହେବାକୁ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ନେଇଯାଅ। କିଛି ଦୂର ଗତି କରି, ପୁଣି ଫେରିଯିବା; ଯେପରି ନାଗରିକମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣିନପାରନ୍ତି। ସତର୍କ ରୁହ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହା ଅନୁସରଣ କରି, ଫେରି ଆସି ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଏହିପରି, ଦୁଇ ରଘୁକୁଳ ଶିରୋମଣି ଏବଂ ସୀତା ଯୋଡ଼ିଥିବା ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରଥକୁ ଆଶ୍ରମ ପଥରେ ଚଳାଇଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ଶୁଭ ଶକୁନ ଦେଖି, ଅବନ୍ୟ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶିତମ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାମବିହୀନ ନାଗରିକମାନେ ଶୋକରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଶୋକ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପୁନିପୁନି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦୟାଳୁ ଓ ପଣ୍ଡିତ ରାମଙ୍କୁ ହାରାଇ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୋକରେ ମୁଝିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। "ହା, ଏହି ଘୁମ କେଉଁଠି ନେଇଗଲା ଆମ ମନକୁ! ଆମେ ଏହି ସାହସୀ ଓ ବିରାଟ ଭୁଜାଧାରୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଏମିତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରଜାପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ରାମ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ୟାଗୀ ଶ୍ରମଣ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ? ସେ ଯିଏ ସର୍ବଦା ଆମକୁ ବାପା ଭଳି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅବନ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ? ଏଠାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଅଥବା ବଡ଼ ବିଦାୟ ନେବା ଉଚିତ; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?" "ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଷ୍କ କାଠି ଅଛି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକ ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, କିମ୍ବା—" କିଏ କଣ କହିବେ ସେ ଦୟାଳୁ, ଅକ୍ରୋଧୀ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାଘବଙ୍କୁ? କିପରି କହିବା, "ରାଘବ ଆମ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଇଥିଲେ"? ନିଶ୍ଚୟ ସେହି ନଗର ଆମେ ରାଘବ ବିନା ଫେରିଲେ ନିର୍ଜନ ହେଇଯିବ; ସେଠାରେ ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଛଡ଼ା କିଛି ରହିବେନାହିଁ। ଏଭଳି ସାହସୀ ଓ ଉତ୍ତମ ମନ୍ଦିର ସହ ବିଦାୟ ନେଇ, ଏବେ ଆମେ କିପରି ସେଇ ନଗରକୁ ପୁନି ଦେଖିବା? ଏପରି ହାତ ଉଠାଇ, ସେମାନେ ଗାଈ ଛାଣା ବିନା ବିଳାପ କରୁଥିବା ଭଳି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ଏହାପରେ, ରଥର ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ମହା ଅନ୍ଧକାର ଓ ବିରକ୍ତିରେ ଆବୃତ୍ତ ହେଲେ, ପଥ ହରାଇ ଗଲେ। ଏହାପରି ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ରଥର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଫେରିଗଲେ, "ଏହା କ’ଣ? ଆମେ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ କଣ କରିବା?" ବୋଲି କହିଲେ। ଏହିପରି, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ଶୋକାକୁଳ ହୃଦୟ ନେଇ ସମସ୍ତେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଆବୃତ୍ତ।