ସେଇ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି, ଏହି ଜଳଧାରା ପାଖରେ ଏହି ରାତି ମୁଁ ରହିବି। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ମତେ ଭଲ ଲାଗୁଛି।" ଏହା ପରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ସାରଥୀ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ତୁମେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଉପରେ ସବୁବେଳେ ସତର୍କ ରୁହ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ବାନ୍ଧିଦେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପରେ ସେମାନେକୁ ପ୍ରଚୁର ଚାରା ଦେଇ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଲେ। ସେଉଁଠି, ସନ୍ଧ୍ୟା ପୂଜା କରି, ରାତି ହେବା ପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ତମସା ନଦୀ କୂଳରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶଯ୍ୟା ଦେଖି, ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କଲେ। କ୍ଲାନ୍ତ ରାମ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ଶୁଇଯାଉଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସଉମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ସମଗ୍ର ଜାଗି ରହିଲେ, ତମସା ତୀରେ ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଗୁଣ କହିବା ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା। ଦୂର ତମସା ପାରେ, ଗୋଧାନ ଭିଡ଼ିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଏହି ରାତି ଅତିବାହିତ କଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ମହାନ୍ୟ ରାମ ଉଠି, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସଉମିତ୍ରି, ଦେଖ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଅନଦେଖା କରି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ରହିଛନ୍ତି। ଏମିତି ନିଷ୍ଠା ସହ କେବଳ ଆମ ପାଇଁ ସେମାନେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଆମକୁ ଛାଡ଼ିବାଠାରୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଦେବାକୁ ଅଧିକ ପସନ୍ଦ କରିବେ।" "ସେମାନେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଅଛନ୍ତି, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଚଢ଼ି, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରବାସୀମାନେ ଗଛ ତଳେ ଅଧିକ ସମୟ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମର ଦୁଃଖରେ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଆମେ ଆଉ ତା'ପରେ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହିଠାରେ ଧର୍ମର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହା ସହମତ; ଚଳ, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରଥ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ।" ଏହାପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ରଥ ଯୋଗ କର; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଦୃତ ଗତିରେ ଚଳ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ମୁଁ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଯୋଗ କରି, ଜୋଡ଼ି ହାତରେ ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, "ମହାବାହୁ, ଯୋଧ୍ୟମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତୁମର ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଦୟାକରି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଚଢ଼ନ୍ତୁ। ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।" ରାଘବ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହ ରଥ ଚଢ଼ି, ତମସା ନଦୀର ତୀବ୍ର ଧାରା ଅତିକ୍ରମ କରି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ୟ ପାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏଉଁଠି, ମହାବାହୁ ରାମ ନିରାପଦ, କଣ୍ଟକ ଶୂନ୍ୟ ବଡ଼ ରାସ୍ତାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଭୟଭୀତମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି। ତା'ପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ରଥକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଅ ଓ ଗତି କର। ଏହାପରେ କିଛି ଦୂର ଦୃତ ଗତିରେ ଚଳି, ପୁଣି ରଥକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନେଇଅ, ଯେଉଁଠାରେ ନାଗରିକମାନେ ଆମ ପଥ ଜାଣି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି କାମ ଅତି ସାବଧାନତା ସହ କର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କଲେ ଓ ପୁଣି ରଥ ନେଇ ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ। ଏହାପରେ ରାଘବ ଓ ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇ, ରଥ ଚଢ଼ି ଅଶ୍ରମ ପଥ ଧାରିଲେ। ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ଦୈବ ଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖି, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ ଚାଳିଗଲେ। ଏଉଁଠି ମହାର୍ଷି ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ସତଚାଳିଶି ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ରାମ ବିନା ନାଗରିକମାନେ ଶୋକରେ ଅଚଳ ହୋଇଗଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା। ଦୁଃଖ ଜନିତ ଅଶ୍ରୁ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାଙ୍କର ଆଖି ଆବାର ଆବାର ରାମଙ୍କୁ ଖୋଜୁଥିଲା, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଉଦାସ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ କହିଲେ, "ଏହି ନିଦ୍ରା ଉପରେ ଅପବାଦ! ଆଜି ଆମେ ଆମ ଶୂରବୀର, ବ୍ରୁଦ୍ଧ ବାହୁ ଧାରୀ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। କିପରି ଏହି ସତ୍ୟବାଦୀ ଶୂରବୀର ଆମ ପ୍ରେମିକ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ତ୍ୟାଗୀ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ?" "ସେ ଯିଏ ପିତା ପରି ସବୁବେଳେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ରଘୁବଂଶୀ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ? ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ଉଚିତ୍, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ଆତ୍ମଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ?" "ଏଠାରେ ବହୁତ ଶୁଷ୍କ କାଠ ଅଛି, ଚାଲ ଆମେ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଚିତା ଜଳାଇ ତା'ପରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା, କିମ୍ବା—" "ସେ ମହାବାହୁ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମୃଦୁଭାଷୀ ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ କଣ କହିବା? କିପରି ଆମେ କହିପାରିବା, 'ରାଘବଙ୍କୁ ଆମେ ନେଇଗଲୁ'?" "ଏବେ ଆମେ ଯେଇଁ ରାଘବ ବିନା ତାହା ସହିତ ଅନୁଗତ ହୋଇଥିଲୁ, ସେଇ ନଗର ଏବେ ନିରାନନ୍ଦ, ମହିଳା, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଭରିଥିବା ଦୁଃଖିତ ହୋଇଯିବ।" "ତା'ପରେ କିପରି ଆମେ ଏହି ନଗରକୁ ପୁଣି ଦେଖିପାରିବା, ଏଇ ଶୂରବୀର କୁ ଛାଡ଼ି ଏଉଁଠି ଯିବା ପରେ?" ଏହିପରି କହି, ସେମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଗାଈ ଛାନ୍ନି ହୋଇ ଯିବା ପରି। ରଥର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି, ଏକ ସମୟ ପରେ ସେମାନେ ଦିଗଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ ଅବଶ ହୋଇଗଲେ। ରଥ ଚିହ୍ନ ଅନୁସରି, ସେମାନେ କହିଲେ, "ଏହା କ'ଣ? ଏବେ ଆମେ କଣ କରିବା? ଦୈବର ଘଟଣା ଆମକୁ ଆଘାତ ଦେଇଛି।" ଏଭଳି ତମସା ତୀରରେ ରାମଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ନାଗରିକମାନେ ଶୋକ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବସାନ ପାଇଲେ, ଏବଂ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ଅରଣ୍ୟ ପଥେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।