ରାମ, ମାନବ ମଧ୍ୟରୁ ସେ ବାଘ ଭଳି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ମୋ ପଛରେ ଚାଲି ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛ; ଏବେ ତୁମେ ମୋତେ ସହଯୋଗ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖିବାରେ ମଦତ କର।" ଏହି ରାତି, ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏଠାରେ ଜଳକୁ ନିକଟରେ ଶୋଇବି; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି, ଯଦିଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜଙ୍ଗଲ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି। ଏପରେ ରାଘବ ଏହିପରି କଥା କହି ଚାରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, "ଘୋଡାମାନେ ସହିତ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ, ମୃଦୁଭାବୀ।" ସୁମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବା ପରେ, ଘୋଡାମାନେକୁ ବହୁ ପ୍ରମାଣର ଚାରା ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହିଲେ। ସନ୍ଧ୍ୟାର ଶୁଭ ପୂଜା ସମ୍ପାଦନ କରି, ରାତି ଆସିଗଲା ବୋଲି ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମଙ୍କ ଶୟନ ବିଚ୍ଛା କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସହ ତିଆରି କଲେ। ତମସା ନଦୀ ତୀରେ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଶୟନ ଦେଖି, ରାମ ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଶୋଇ ପଡିଲେ। ରାମ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସୀତା ସହ ଶୋଇ ଘୁମିଗଲେ; ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସୌମିତ୍ରି ଏହି ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲା; ସେ ତମସା ତୀରେ ଚାରିଅଟିୟରଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଥିଲେ। ତମସାର ଦୂର ତୀର, ଗୋମାନେ ଭରିଥିବା, ରାମ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହ ଏହି ରାତି କାଟିଲେ। ପ୍ରଭାତେ, ରାମ ଉଠି, ସହଯୋଗୀମାନେକୁ ଦେଖି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ବହିବା ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରି, ଦେଖ ଏହି ନାଗରିକମାନେ, ତାଙ୍କ ଘରକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ଗଛ ତଳେ ଆମ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି।" "ଏହି ନାଗରିକମାନେ ଯେପରି ଆମ ପଛରେ ଚାଲିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ରଖିଛନ୍ତି, ସେପରି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଛାଡିବା ପୂର୍ବରୁ ଜୀବନ ଦେଇଦେବେ।" "ସେମାନେ ଘୁମିଥିବା ସମୟରେ ଆମେ ତ୍ୱରିତ ଚାରିଅଟ ଚଢି ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ।" "ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ନଗରର ଏହି ଭକ୍ତିଶୀଳ ନାଗରିକମାନେ ଏବେ ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଘୁମି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ତାଙ୍କ ନିଜ କାରଣରୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଏହି ନାଗରିକମାନେକୁ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଆମ ପାଖରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ, ଧର୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, କହିଲେ, "ମୁଁ ସହମତ; ଚାରିଅଟ ଉପରେ ତ୍ୱରିତ ଚଢିବା ଦରକାର।" ଏପରେ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତ୍ୱରିତ ଚାରିଅଟ ଯୋକ୍ତ କର; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି। ତ୍ୱରିତ ଚଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘୋଡାମାନେ ସହ ଚାରିଅଟ ଯୋକ୍ତ କରି, ଦୋହାଉ କରି ରାମଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, "ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଚାରିଅଟ, ଶୂରବାହୁ, ଯୋକ୍ତ ହୋଇ ତ୍ୟାରି। ତ୍ୱରିତ ଚଢିବେ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ। ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ ହେଉ।" ରାଘବ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହ ଚାରିଅଟ ଉପରେ ଚଢି, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ତମସା ନଦୀର ତ୍ରାତୀ, ତ୍ୱରିତ ଧାରା ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଭିତରେ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶୂରବାହୁ ରାମ ଏକ ବଡ଼, ନିରାପଦ, କଣ୍ଟକ ରହିତ ରାସ୍ତାକୁ ପହଁଚିଲେ, ଯାହା ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ। ଏପରେ, ନାଗରିକମାନେକୁ ଭ୍ରମିତ କରିବାକୁ, ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଚାରିଅଟକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଘୁଅ, ଚାରିଅଟିୟର, ଏବଂ ଆଗକୁ ଚଳ।" "କିଛି ଦୂର ତ୍ୱରିତ ଚଳିବା ପରେ, ଚାରିଅଟକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦିଅ, ଯେପରି ନାଗରିକମାନେ ମୋ ପଥ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସାବଧାନ ରୁହ।" ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏହିପରି କଲେ, ଏବଂ ଫେରି ଚାରିଅଟକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖାଇଲେ। ତାପରେ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ, ସୀତା ସହ, ଯୋକ୍ତ ଚାରିଅଟ ଉପରେ ଚଢି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଘୋଡାମାନେକୁ ତପୋବନ ପଥରେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ। ପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାଶରଥୀ, ଚାରିଅଟିୟର ସହ, ଚାରିଅଟକୁ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ମୁହଁ କରି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ବନକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏବେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାବ୍ୟାପୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସତ୍ଚାଳିଶ ଶର୍ଗ କଥା ଶୁଣ। ରାତି ପରେ, ଏହି ନାଗରିକମାନେ, ରାମ ବିନା, ଦୁଃଖରେ ଜଡ଼, ହୃଦୟ ଭାଙ୍ଗିଥିଲେ। ଶୋକରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ପୁନିପୁନି ଦେଖି, ଏହି ବିପଦ୍ଗ୍ରସ୍ତମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲା, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କରୁଣାମୟ ରାମ ବିନା, ଶୋକ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ଏହି ଘୁମ୍ ଉପରେ ଅସ୍ଥିରା କର, ଯେଉଁଠାରେ ମନକୁ ଚୋରି ନେଉଛି! ଆଜି ଆମେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ, ଚୌଡ଼ା ଛାତି ଓ ଶୂରବାହୁ।" "କିପରି ରାମ, ଶୂରବାହୁ ଓ ସତ୍ୟବାନ, ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଜନମାନେକୁ ଛାଡି ତପସ୍ୱୀ ଭଳି ଚାଲିଗଲେ?" "ସେ ଯେଉଁ ଦିନ ଆମକୁ ପିତା ଭଳି ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ—ସେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିପରି ଆମକୁ ଛାଡି ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ?" "ଆମେ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ବିଦାୟ ନେବାକୁ; ରାମ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ?" "ଏଠାରେ ବହୁ ଶୁଷ୍କ କାଠ ଅଛି, ବଡ଼ ବଡ଼; ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହାରେ ଚିତା ଜଳାଇ ତାହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ, କିମ୍ବା—" "ଆମେ କଣ କହିବା ଉଚିତ, ଶୂରବାହୁ, କ୍ଷମାଶୀଳ, ମଧୁର ଭାଷୀ ରାମଙ୍କୁ? କିପରି କହିବି, 'ରାଘବ ଆମେ ନେଇଗଲୁ'?" "ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ନଗର ନିର୍ଜନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ଆମେ ରାଘବ ବିନା ଦେଖିବାକୁ; ଏହି ନଗର ଅନନ୍ଦ ହୀନ, ଜନାନୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ ସହିତ ଭରିଯିବ।" "ସେ ଶୂରବାହୁ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମା ସହିତ ଯିବା ପରେ, ଏବେ ତାଙ୍କ ବିନା, ଆମେ କିପରି ପୁନି ଏହି ନଗରକୁ ଦେଖିବି?" ଏହିପରି, ହାତ ଉଠାଇ, ଲୋକମାନେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଭରା କଥା କହିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଦୁହିଯାଉଥିବା ଗାଉଁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଗାୟ ଭଳି। ପରେ, ପଥ ଅନୁସରି, କିଛି ଦୂର ଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ବଡ଼ ନିରାଶାରେ ଭାଗିଗଲେ, ପଥ ହରାଇବାରୁ।